Thất bại trong kinh doanh và niềm vui gia đình giản dịPhần X · trang 139–153

139Trang sách 139Em không buôn bán gì nữa. Số chúng ta trời sinh ` ra không phải để buôn bán, dính vào nghề thương mại nếu không buôn thua bán lỗ thì cũng bị lừa đến l xiếng Hểng, lần mở nhà in ở Hà-Nội, cũng như chuyến chạy hàng xách của em lần này.

Thôi thì chúng ta vui với số phận, em ở nhà nuôi con và anh cứ cọc cạch đời công chức.

Tiền của đã hết, có cái gì chúng ta đều bán sạch, _ nhưng tình thương yêu giữa đôi ta, càng hoạn nạn, càng nghèo khổ càng như tăng bội hơn lên. Chúng ta cảm thấy phải thương nhau để tạo hạnh-phúc cho các con, lấy các con làm vui, đàn con ríu-rít quay quần đã an-ủi và giúp chúng ta quên hết mọi thất bại và mất mát về tiền của !

Năm Bính-Thân qua, thật là cái năm cơn khi, khi quá đối với chúng ta. Chúng ta đón cái Tết Đinh-Dậu › với bao nhiêu hy-vọng, chúng ta cầu mong năm mới sẽ mang lại mọi sự may mắn, chúng ta sẽ trả hết nợ , năm Thân.

Năm Dậu là năm xung của đôi ta, suốt quanh năm tuy không gặp sự gì bực mình nhưng quả thật chúng ta cũng chẳng có gì gọi là may mắn !

140Trang sách 140-iáU .

- Đề quên hoàn cảnh vất vả hiện tại, anh ngày ngày viết sách làm thơ, còn em, em nuôi con và lo công việc trong nhà. Thỉnh thoảng để giải-trí, chúng ta chơi một vài cụnh mạt-chược cỏ con, được thua __ không bao niiiêu, nhưng; đã giúp? chúng tì vui, .„ Mạt-chược đã giúp phíng ta quên cái khổ, nhưng : anh phái ử bền em ! Ngày này em chết di, anh buồn, anh nhớ và muốn khuây khóa anh cũng di tìm quên - trong mạ(-chược, nhưng không sao anh quên nổi được, em ơi ! Trong bản mạt-chược, toàn những người quen biết em, toàn,những người dã từng đánh bài với eini, thấy họ anh lui nhớ tới em. Di với mỗi ._ người, ý kiên của cín tt sa, em vẫn làng nói với .anh! Thây họ, anh: lại thảy,văng vắng bên tai những lời em nói, và nhận xét của em, so mà quả đúng † Lại mỗi khi anh đánh bài về, bao giờ em cũng sẵn sàng đợi anh để săn sóc lới anh, bắt các con đọn cơm hoặc chính c1n sẽ đi làm thức ăn. Rồi anh ngồi ăn, em ngôi nhìn, rnón ãnxinh khen ngon cin tỏ ra vui vẻ. Chúng lu ríu-rít nói chuyện với nhau về những - _ nước bài cao thấp, cm chế anh, khen anh về những - ván bài. 1. 4 Cùng như nhùng khi em di dành bài về, em khoe nước bải ngay từ ngoài cửa, rồi những canh bài em được, em gọi các con cho tiền, cái cảnh sao mà vui vẻ thể ! Ngày nay đâu còn nữa ! Lâm gì còn em đợi chờ anh mỗi buổi anh đi chơi vẻ, nước bải cao thấp anh còn biết kế với áđ, và cên báo giờ anh được nghe - những lời rín-rÍt của ent Ì Cũ còn, chúng nó cũng _ -còn đâu người mụ thiưưng yêu dễ phân phát cho | chúng nó tiên, để lun thức ân chủ chúng nó ăn và để mua quà bánh mỗi khi em đi chợ về ! Và hai đứa cháu, con Bê và thang Bí đã ra công đợi Bà, chúng có biết đâu Bà đã ra người thiên cỗ ! Chúng luôn luôn l nhắc lại Bà làm bánh chơ chúng an, và con chúng ta ' đến ngày sinh nhật mỗi đúa chứng lại nhắc tới : ` - Còn mẹ, hôm này mỹ đủ lăn cho con chiếc “Bánh sinh-nhật ! "

141Trang sách 141—— Em có còn dầu nữa † Bữa ñn anh vẫn để bên cạnh anh cái bát, đôi đũa ở chỗ em ngồi, và mỗi bữa ăn con Bê lại nhắc tới bát của Bà ! Lời cháu đại thỏ thẻ sao mà anh chua xói.

ˆ Nhớ lại những bữa án xưa còn em, em chỉ ngôi ở một góc bàn, nhưng, chỗ ngài rông rãi cho anh và ` các con, Mỗi khi cn lắm mụn ăn tron bưng lên, em ' sung: sướng: nhìn chẳng 'cun ủH, nh Và các con mời em ăn, em lắc đầu bảo mọi người cử ăn đi, rồi khi + mọi người ăn xou;r côn thỉ em ấn chỗ còn thừa nếu hết thì thôi. Anh hỏi em, em chí cười. Dôi khi em `— bảo: _= Thấy anh và các con ần ngọn em nhường l ._ Bao piở em cỉng liy-sinh cho chồng con tất cả.

Bữa ăn thiiy chông củn Ấn on lì em hài lòng. Cũng như mỗi năm Tết dến, em ebi lo săn quận áo cho các | con, còn chính ent, ein không tự đẻ ý đến quần áo của Ị mình bao nhiêu. Anh hiểu có thời kỳ em chỉ có hai bộ quần áo thay ở nhà và hai chiếc áo dài để thay đổi mặc ra ngoài † Quần áo ịt nhưng em khéo ăn mặc nên trông lúc nào cũng có vẻ nÌìự dự đật và lịch sự.

142Trang sách 142——„ Chúng lì vẫn thường nai với nhau : _„“ Chúng mình con đồng, cỗt lủm suo cho chúng nó đây đu ! ì Em luôn luôn lo lắng về con, mỗi khi đứa nào đau ốm là em tận tụy săn sóc, còn chính bản thân em, em không chú ý tới bệnh của mình, và cũng vì sự lơ là, em đã bỏ minh. Em, đau dụ dày không nặng, nhưng em không ciny chữa đến nơi đến chón, anh và ._ các con thúc giục, cn háo đã có thuốc, rồi bệnh đã .biến chứng làm địu mạch máu ở dạ dày khiển em phải qua dời, Ngiĩ anh sầng căm giận Bệnh-viện Grall, tại so lúc cm mới vảo họ không giải phẫu ngay cho em, họ để em nằm hai ngày đến nỗi máu ra hết, em kiệt sức, họ mới tinh đến chuyện giải phẫu ! Quá muộn rồi còn gì nữa ! Em đã chi, chính họ đã giết chết em !

Trở lại năm Định-Dậu, chủng ta lặng lẽ sống : ._ cảnh vui-vẻ gia-đình. Nămt do em không bận về sinh .đẻ, nhưng bận Ío Ird nợ xIẾ ni ñìn hợ hơi vấn em lại đẻ con Chiiu, con (húy-Chủu mà em thương yêu nó vô cùng và em cũng hănh-diện vì nó có phần nào giống em.

Em có thai con Châu trong nãin Dậu và sinh nó . I trong năm Tuất. Chung ta số thật đông con, em cũng tài đẻ, và nuôi con rững vô sùng kho léo, : © — Nhớ lại đầu œñu Mậu-Tuối, nh có bài thơ khai | _ Mận-Tuất tuân nàp tôi bốn tư, | Trẻ không còn trẻ, sức còn đt: _ ' Cứu sinh năm một, đồng HÌà cửa, Văn việc cầu dâm chật, án thư. l . Tiếng phúa (/lang-Chản âm lỗi xóm, Cảm thơ Lý, Đồ rộn sân từ . : Củn tuân, vàn đến côn khai búi, cà Tuải mới nhự mình há chữa !

143Trang sách 143Con xinh năm một là việc của em, côn văn viết câu dâm là việc của anh. Anh viết văn, xuất bản sách đã nhiều, nhưng chu tới ba tháng trước khi em chết, anh chưa đề tặng em quyền sách nào và cũng rất ít đến tặng sách ai, ngoại Irừ quyên PHONG TỤC VIỆT- | NAM kính tặng luương hón Thầy Mẹ anh và quyển -— TINH THÂN TRỌNG NGHĨA PHLƯỜNGi-DÔNG anh mến lặng các con. . l Mãi tới khi chúng tạ ăn ký-niệm ba mươi năm ngày cưới Xòng, anh mới có một quyên sách tặng em, . quyển CẮM CA VIET-NAM. Đâu quyển sách này, anh đã đè tặng em : *Aển tặng hiển thê để ky-niệm ba mươi nầm ngày cưới”. Bách đề tặng, em đã biết, nhưng cho đến nuày em chết, sách mới bát đầu in 16 -_ trang đản, và cho tới ngắy nay sách vẫn chưa ïn xong.

-Em không: được trông thấy sách lúc nắng, nh đành để -1AÁ- thờ em khi sách in xong. Cũng là một điều anh buồn, suốt đời viết tặng vợ một quyển sách, sách chưa ra đời vợ đã không còn nữa.

144Trang sách 144Nhớ lại lúc còn sống, sách của anh, cm ít đọc.

Không phải em chê nhưng em bận suốt ngày, những sách sưu tầm khảo cứu thì giờ đâu em đọc cho xuễ.

Em chỉ đọc những cuốn tiểu thuyết như KỶ-VÃNG, l NẾP XƯA hoặc chuyện ngắn như PHONG LƯU ĐÔNG RUỘNG và TRONG LŨY TRE XANH. Tập l TINH THẦN TRỌNG NGHĨA PHƯƠNG ĐÔNG anh tặng các con, em cũng đã đọc qua, và em đã có ý kiến rất xác đáng về bài Ngon lửa tự thiêu. Em đã chề anh không điễn tả được hết tính thần trọng nghĩa trong bài này mà chỉ nói lên sự căm hờn nhiều hơn :

Em chê rất đúng !

Từ nay, còn đâu em để thỉnh thoảng anh đọc cho nghe những bài thơ, những tập truyện của anh, và còn bao giờ anh được nghe những lời bàn bạc của em nữa! Em mắt đi, anh đã mắt tất cả, mất cả cái gì quỷ báu nhất trên lãnh vực sáng tác để gây sự nghiệp.

Năm Mậu-Tuất em sinh con Châu, nuôi con Châu chưa kịp lớn, năm sau em lại sinh thẳng Đạt † Em chỉ đẻ và nuôi con cũng đủ vất vả cả đời, còn gì nữa ! Ba mươi năm chúng ta chung sống, hai mươi : năm em bận đẻ, nuôi con và lo nợ sau những chuyện bị lừa ! Còn mười năm thì cũng là những năm vất vả, _ nào săn sóc gia đình, nào lo lắng cho chồng và các thế mà trời nỡ đoàn mrệnh em ! Bao nhiều kẻ khác, vô nhân bạc nghĩa, lừa chồng hại con. sao chúng cứ sung | Sướng, chíng: cũng càng thổi với eh, sờ mà em bạc -_ phận Ï ' - Nếu em có những phút giây sung sướng, đó chỉ là cái sướng tình thần, sưống tron; cái cánh vợ chồng hòa hợp, sướng nghe thấy l con riu-rít pụi mẹ † Các con chúng nó thương rẹ lắm, có đứa nhìn lên ảnh | mẹ lại rơm rớm khóc. Nhở em, chúng nó thường tìm đến chị Thanh ' Có & tua niưười hắc, chúng đã | thấy cái pì nhảng phất hình ¡nh người mẹ yêu quý ˆ của chúng † , =——— Nănh Mậu-Tuái, củl Uÿên thí đậu Tứ-lài ], cả Tú tài Pháp lẫn Tú tài Việt ; chúng tì mừng lắm, công nuôi con đà bắt dâu có kết quá. Năm sau, con Hạnh và thằng Tuân đều đậu Trung-học phỏ-thông. Nuôi con, chúng: ta mong cho con thành đạt, những kết quả bước đâu của chúng không những đem niềm vui cho chúng la, còn hứa hẹn chụ chíng fa rất nhiều hy-vọng về chúng: trung tương lai. Kliông phải chúng ta mong - — sẽ trông cậy ở chúng, nhưiip n"ôi con ai không muốn con thành đạt, và ngây các còn thành đạt chính là r ngày vinh quang của cha mẹ. Ngày vinh quang ấy em Ơi, em có trông thấy tnà không được hưởng hoàn toàn. Con Lyễn đã ‹lậu Cao lọc kinh-tế, thằng Dũng đã học năm thứ ba (trường Đại-húa ŸY-khoa, chỉ mây ._ Rặm nữa, cỏ thể đứa sẽ đậu Tiến sĩ đứa Bác-sỹ và -ttong những buổi phát Văn băng chủ chúng, bố mẹ sẽ được mời tới chứng kiến [.úc đó em đâu còn nữa !

146Trang sách 146Phải chăng số mệnh của em sinh ra đời chỉ để đẻ cơn và nuôi con, đến khí con sáp làm nên, Trời đã cay nghiệt vội vâ bắt em về ! Sinh con Châu rồi năm sau em sinh thăng Đạt ï Đây là đứa con cuối cùng của + chúng ta ! Nam đỏ em 36 tuổi. mới 16 tuổi đã 11 con _ em quả thật số đông con. Các cụ bảo răng: Mộtcon - "một của không ai từ ! Ñhuhig với đàn con vừnh năm mội đồng nhà cửa, vợ chẳng chúng (a đà lo ngại từ lâu, và sự lo ngại đã biến thành hoảng sợ. Nếu cứ đà này, chúng ta đễ phải có đến l7, I8 con ! Lấy gì mà nuôi và gây dựng lâm sao cho chúng nó nên người. _ Lần có thai thằng Đạt. chúng † đã có một quyết định táo bạo : Ein cội buông trưng để khỏi tiếp tục sinh để, Eii đảnh phải hy-ãjnh trược cảnh không mấy sung túc của gia dinh, việc cột buồng Irứng này lại được mội sô bạn bè khuyến khích.

Em dã sinh thăng Đạt trong nhà hộ sinh Từ Dũ.

Lúc đỏ chúng ta không mướn được người làm, trong khi em đi sinh phải, nhờ u-pà nhà anh chị Tấn tới trông giúp. Eni vào sinh ở nhà hộ sinh Iừ Dã vì ở ._ đậy em quen bà Bác sĩ Ái, sự trồng nonI của nhà hộ sinh cũng cân thận. Chí đáng thương cho em, là đúng lúc ém bị giải phẩu để cột buồng trứng, trong nhà không có ai, các con em không đứa nào vào với mẹ, chỉ có anh ngày ngày hai ba bận ra vào trước hoặc " -ồẻö.—— ừừ.ừ..ẹ..ựyaow00xwxw sau những giờ làm việc. Trưa hôm đó, lúc anh vào, chân tay em bị cột vào thành giường. Em đã qua cuộc giải phẫu, và vì nhà không có người trông nom, nhà hộ sinh sợ em cựa quậy động tới vết thương nên đã cột cả chân tay em lại ! Anh vào em đã tỉnh, em bảo anh cởi chân tay cho em nhưng vì anh không biết thể l nào, anh không đám cởi. Em đã năn ni anh, nhưng „ mãi tới lúc cô y-tá tới anh hỏi, anh mới cởi cho em. . Lần sinh sau cùng này, em thật vất vả. Nơi giải phẫu thỉnh thoảng làm cho em khó chịu về sau, và chính sự giải phẫu này cũng đã có ảnh hưởng tới sức khỏe của em.

Em nằm ở nhà hộ sinh, trước sau gần 20 ngày. | Chính anh đã đón em về với chiếc xe hơi cũ kỹ của chúng ta. Về nhà, em cũng chẳng được nghỉ ngơi bao lâu, lại phải lo quán xuyến việc nhà, phải chăm con.

Em thương các con lắm, không bao giờ em đánh chúng nó, khi chúng nó có lỗi, tức giận lắm, em chỉ mắng. Em cũng không muốn anh đánh các con. Mỗi lần đứa nào có lỗi, anh đánh chứng là em làm mặt giận.

Em thường nhắc lại câu chuyện lúc nhỏ em phải đòn, : nhiều khi em phải đòn rất vô lý chỉ vì bà vợ lẽ xúi Ba.

Em nhắc lại có một đêm, khi mấy chị em em đang ngủ ` say, Ba đi uống rượu ở đâu về, chẳng hiểu bà ấy nỉ non bẩy chuyện làm sao, Ba đã gọi cả lũ con dậy mà đánh, không phân biệt đứa nào có lỗi đứa nào không. Chính em, em không hiểu mấy chị em có lỗi gì mà đang giác `" ẻö———___————nNnggộổạợgẹeryraà << _<®wammua ngủ bị Ba lôi đậy, ba toong Ba phang ! Cái cảnh đì ghẻ con chẳng bao giờ mà chẳng vậy Ì Máy đời bánh đúc CÓ XưƠng, mấy đì ghẻ có thương coït chông.

147Trang sách 147Em thương các con, em trông nom sẵn sóc các con từng ly từng tí, và nhất là em để ý đến món ăn của chúng. Bữa cơm nào, các con không chịu ăn em nghĩ ngay tới các thức ăn không vừa miệng chúng, : thế là bữa sau em cố gắng với số tiền ít öi của chúng | ta đổi món để các con ăn !

Thương con, em không quên chồng. Không bao giờ em để anh thiếu thốn cái gì, ngoại trừ những trường hợp không thể được. Em lo từng bữa sáng của anh, anh và các cơn bao giờ cũng đủ, nếu có thiếu chỉ thiếu về phần em. Có lần anh nhận thấy, hỏi em, em đã đáp :

- Em mãi làm việc quên đi không thấy đói !

Thật là cảm động, em không nghĩ tới ăn, chỉ nghĩ tới việc làm.

Viết tới đây anh lại nhớ tới những buổi sáng, anh vừa ở trên giường bước xuống, em còn đang ngủ đã vội vàng bảo anh :

- Sáng nay anh đừng ăn bánh mì trứng nhé, em , có cái này cho anh rồi !

Thế là em cũng vội vã đậy theo anh để lo cho anh bữa sáng. Em lấy ra gói đó hoa mà anh thích, cắt bày ra đĩa, pha một ly sữa với ca-cao. Anh ngồi ăn, em ngồi nhìn, em sung sướng thấy anh ăn ngon lành.

148Trang sách 148L1 120ÐĐ@C,CNẠẠgẠ/ẠgẠƑ—ỐỐ Hoặc cũng có buổi sáng, em nấn cho anh bát mì, em nấu thêm một bát nữa chỉa cho hai cháu ngoại, còn thừa mới là phần em !

Anh quên làm sao được những sự săn sóc của em, và anh quên làm sao được vẻ mặt hớn hở của em, khi thấy anh và các con ăn uống ngon lành. Cái cảnh ' vui vẻ của gia đình chúng ta đâu còn nữa ! Em đã ra người thiên cổ, và ngày nay có còn lại với anh, đó chỉ l là sự nhớ thương...

Cùng năm này, chúng ta rời bỏ căn nhà ở đường Hai Bà Trưng để đọn về chỗ ở hiện tại. Cũng như mọi lần khác, mọi việc đều do em thu xếp, và khi anh về tới nhà em đã kê dọn xong xuôi hết.

Ngôi nhà mới này cũng khá rộng rãi, kiến trúc vững chắc. Với bàn tay em, với óc mỹ-thuật của em, em đã trang trí ngôi nhà rất nền nã bằng những đồ đạc sơ sài của chúng ta.

Cuộc sống của chúng ta bớt gay go vì những món nợ bị lừa, em cũng đã trả được khá nhiều, những chủ nợ họ cũng thông cảm hoàn cảnh không thằng thúc. Họ thấy chúng ta bị lừa, họ thấy chúng ta mất - nhiều tiền hơn họ và mọi sự gian nan, chúng ta là người phải gánh hết ! ` Ở nơi nhà mới hơi xa chợ búa, em phải đi chợ mỗi tuần lễ mấy kỳ, em đã vất vả thêm, nhưng nhà cửa rộng, các con cái có chỗ ăn chỗ học. Và ngôi nhà này, một ngôi nhà của Kiến-thiết, cũng đã phần nào 1.0 ỐÊẦ7ĨỶÝẲ-_ẠẠ— | nhờ em mà có. Tính anh không muốn phiển lụy ai, . nên mỗi lần có thông tư cấp nhà, anh tuy có đơn xin nhưng không bao giờ anh đi vận động kêu ca hay van | nài. Anh hiểu, sống thời buổi này sự van nài không | có nghĩa lý nếu không có ân tình, Nhà Kiến-thiết làm, nói để cấp cho công chúng, nhưng trên thực tế, đã mấy anh công chức được hưởng. l Lúc đó anh mới biết ông Ð... một nhân viên cao cấp có thế lực trong Phủ Tổng-Thống. Ông này thích làm thơ, anh quen ông ta qua mỗi duyên văn. Anh xin thơ văn và tiểu sử ông ta để đưa cho anh Thái-Bạch in vào quyển VIỆT-NAM THỊ NHÂN HIỆN ĐẠI.

149Trang sách 149Nhờ sự quen biết này, đơn xin cấp nhà của anh mới có kết quả. Ông đã can thiệp với Kiến-thiết giúp, nhưng Kiến-thiết chỉ cấp cho chúng ta một ngôi nhà nhỏ ở Phú-Thọ. Hai chúng ta đã đất nhau đi xem.

Anh định nhận ngôi nhà ấy nhưng em đã bảo :

- Nhà nhỏ như thế này, chúng ta ở làm sao đủ.

Đẳng nào anh cũng đã chịu ơn rồi, anh nên nói với ông ấy xin giúp cho một ngôi nhà khác.

Ông nhà thơ thật cũng đã tận tình. Anh lại nhờ ông can thiệp và do lần can thiệp sau chúng ta đã có : ngôi nhà ngày nay. Chúng ta không quên ơn ông.

Vấn đề nhà cửa đối với chúng ta kể là tạm yên.

Sống ở Saigòn, có một căn nhà như ngày nay là một điều nhiều người mong ước.

Dọn về nhà mới, chúng ta bình thản sống trong hạnh-phúc gia-đình. Con cái chúng nó ngày một lớn, học-hành ngày một tắn-tới. Những đứa nhỏ lớn dần, em cũng không còn phải Ío sinh đẻ nữa. Về tiền tài, tuy hơi thiếu thốn, nhưng em khéo chỉ tiêu, chúng ta vẫn chịu đựng được sự thiếu thến với đồng lương công chức còm cõi của anh † ì Chúng ta sẽ sung sướng nếu không có cuộc đảo - chính hụt năm 1960. Ông Ngô-đình-Diệm bị người ta ghét, người ta lật ông, điều đó thật ra không can dự gì tới anh tuy anh cững chẳng ưa gì ông Ngô, nhất là chính sách độc tài của anh em ông và tư cách nịnh bợ của lũ người bè đảng với Ông. Ây thế mà khi cuộc đảo chánh không thành, gia-đình chúng ta đã chịu ảnh hưởng, và anh đã bị Ông Tổng-Trưởng Nguyễn- Lương cất chức. Lúc đó anh đang làm Giám-đốc tại Bộ Xã-Hội, trong Bộ nhan nhắn những đảng viên Cần-Lao, những tên đảng viên này đang tranh nhau lập công để tiến thân. Chứng chỉ tìm địp vu cáo cho mọi người. Việc đảo chánh năm 1960 bất thành; chúng báo cáo với đảng, anh đã dám hạ ảnh Ngô- đình-Diệm. Ảnh của họ Ngô ở đâu mặc nó, anh động h đến làm gì. Đời nào anh đi làm một việc vô ý thức như vậy. Anh không làm, nhưng khi nào đảng viên ` đảng Cần-lao đã báo cáo tức là anh có làm ! Và Ông NguyễnLương đã cất chức anh. Nói đến Ông Nguyễn-Lương mà ghê tởm. Ông ta sợ họ Ngô đến mất hết tư cách và trở nên nịnh bợ một cách đáng thương \ Một thượng cấp mà không dám bênh nhân- viên một câu, tuy biết nhân viên của mình vô tội Số chúng ta, nhất là số em thật là vất vả l Nợ bị lừa trả chưa xong, nay chỗng lại mất việc, mắt việc giữa Sàigòn với hai bàn tay trắng và mười một đứa con thơ ! Hoàn cảnh của chúng ta người ngoài ai thấy cũng lo thay ! Em cũng lo, nhưng em đã hết : sức bình tình. Trong năm qua, em vừa trả nợ cũ, - — vừa đành đụm chơi được bát họ. Em đã lấy bát bọ l này, chưa phải lo lắng trong lúc đầu, chúng ta sẽ tính toán dần.

151Trang sách 151Anh nhớ, nghỉ ở nhà, anh chỉ đọc sách sưu tầm tài liệu viết sách và nhờ công việc này, mây năm gần đây chúng ta đã dễ thở, thiên hạ quay về nguồn, những sách khảo cứu về phong tục cổ truyền đã có người đọc.

Một vài ngày em đi chợ, anh lái xe đưa em đi và chở em về. Túng bắn, chứng ta vẫn còn chiếc xe hơi để đưa các con đi học và thỉnh thoảng đi thăm Ba hoặc anh chị Thanh. - Em đã lo lắng ngược xuôi, nhờ các bạn bè vận động giới thiệu giúp với các Linh-Mục; và nhờ sự can thiệp của các vị này, sau sáu tháng nghỉ việc anh lại được đi làm.

152Trang sách 152Anh phải nghỉ việc, em là người Ìo lắng nhất, và khi anh được đi làm, bàng năm, mỗi lần lễ Giáng Sinh tới em không quên các vị Linh-Mục đã giúp đỡ chúng ta, bao giờ em cũng mua quả tới chúc lễ Giáng Sinh và nhắc lại lời cảm ơn các vị này. Chúng ta cũng đã mời các vị về nhà ăn cơm để tỏ lòng kính mến, l nhất là đối với Cha Quý và cha già Gautier.

Em đã không còn nữa, trên đời từ đây một mình l anh lo lắng, biết tìm đâu ra em để bàn hơn bàn kém Ì Và bất cứ gặp một việc gì phải tính toán anh lại nhớ tới em, em đã giúp đỡ anh bao nhiêu, ern đã gánh vác bao nhiêu công việc trong gia đình ! Trong những lúc hoạn nạn, em nâng đỡ tỉnh-thần anh, và trong những khi cần cố gắng, em là người khuyến-khích anh ! Từ đây đời anh thật là trơ trọi, buồn vui biết tìm đâu ra em để cùng chia sẻ ! Có thấy chăng, chỉ thấy ảnh em trên bàn thờ hiu quạnh, vài nén hương tỏa khói như gợi nỗi nhớ nhung ! Và có còn chăng, những ngày anh ra thăm mộ để gần thân xác em hơn; em ơi, thân _ xác em sẽ tàn theo thời gian đề trở về cát bụi, nhưng lòng nhớ thương của anh có bao giờ tàn lụi được, ˆ ngày em chết càng xa đi, sự đau đớn của anh như càng tăng gấp bội ! Người ta bảo thời gian sẽ hàn gắn ` hết mọi vết thương, nhưng -anh đã biết, có người bốn chục năm sau nhắc tới người vợ tần mẫn chung thủy nửa đường chia cách, người đó vẫn đưng dưng giọt lệ, và lòng nhớ thương vợ lại như tràn ngập tuôi già !

153Trang sách 153Vậy thì thời gian có nghĩa lý gì bên sự đau đớn của người ta đâu ! Người ta có thể quên một cảnh đẹp, nhưng những kỷ-niệm đã ăn sâu trí óc có bao giờ ai mà quên nổi ! Hình ảnh của em là một kỷ-niệm bắt diệt của anh, em ơi ! ` Emơi ! Mỗi khi có điều gì buồn bực, bàn với em sự buồn bực cũng nguôi đần. Ngày nay, buồn một mình đã đành, nhưng khi có điều gì vui, anh biết ngỏ với ai ? Không có em, vui cũng hóa buồn, và lại càng ì buồn hơn. Anh sợ buồn, anh lại sợ vui hơn ! Buôn, anh tự mình ôm ấp, nhưng vui không được cùng em bộc lộ, thì vui chỉ là một nỗi buồn chua xót quá !

Em ơi ! Mắt em là anh mất hết ! xÍ Anh trở lại đi làm vào năm 1961 ! Năm đó con l Uyễn đỗ nốt phần Tú-tài II. Thằng Đạt cũng đã bắt - đầu biết đi biết nói. Nuôi con cũng bớt nhiều vất vả.