Thú chơi chim gáy và hội vật ở làngPartie 5 · pages 81–100

81Page imprimée 81Con chim này ông đánh được ở cánh đồng làng Rạm, ven giấy núi Nam-sơn, huyện Vỗ-giàng. Lúc mới đánh được nó còn son, nhưng trông những cườm ở cổ nó đẹp, thi ông giữ lại để nuôi, chứ chính ra bấy giờ nó chưa biết gáy. Ông cũng không ngờ rằng sau bốn năm tháng mà nó đã trở nên một con chim thành khách lại gáy bở tư, nghĩa là mỗi lần cất tiếng gáy thì ta nghe rõ bốn tiếng một. Chim gáy bở tư rất hiểm, thường thường chỉ có chim gáy bồ đôi hay bở ba. .Nuôi được con chim thành khách lại là một điền rất may mắn, vi chim gáy chỉ khi nào nghe thấy chim lạ gù mới gù theo, còn nhốt ở trong lồng mà mỗi khi có người đến lại cắt tiếng gù thì không phải bất cứ con chim mào cũng gây được như vậy. non Cũng như nhiều người khác ở trong làng, ngoài công việc đồng áng, ông Khải có một thú tiêu khiến : nuôi chim gáy. Ông nuôi chim rất khéo, một minh ông đã gây được năm bầy con chim thành khách. Nhưng lần nào cũng vậy, cứ công trình chăm nơm cho một con chim có kết quả là lại có người đến nắn nì- xin ông để lại cho.

82Page imprimée 82Vốn tính ông cả nề thành chẳng chơi được con nào lâu. Nhưng được cái ông đánh bẫy chim bay gặp may nên bao giờ ông cũng có chim nuôi.

Ông Nhất cũng chơi chim nhtng ông kbông đũ đờ dùng đẻ đi dánh bầy chim, nên ông thường đến rủ ông Khải cùng đi, ông Khải có đủ lòng bẫy sập, lưới và nhựa. Ba đô dùng ấy là ba cách đánh bẫy chim.

83Page imprimée 83Lồng bẫy sập là một chiếc lồng bằng tre có phủ lá thông kim bay lá gồi. Là thông kim được mọi người ưa dùng hơn.

Trong lồng nhốt con chim môi gọi là mồi lồng để đối lại với con chim mồi đất khi dùng lười. Trước cửa lồng có một khoảng rộng đan băng tre và có một cái câu.

Chim mỗi lồng gáy ở trong lồng gọi chim ngoài đến. Giống chim gáy là một giống chim hay đánh nhau ; chim ngoài nghe thấy chim mồi gáy thi sông đến và đậu lên cái cầu, ở đấy đã cớ một máy sập.

Chim đậu lên, làm động tới con cò, con cò kéo cái màng đan bắng giây ở trên úp xuống. Thế là chim mắc bấy.

Bãy chim bằng lưới thì phải dùng mồi đất. Những con mồi đất này thả ra, chân có buộc giây. Ở dưới đất người đánh chim quắng ra mấy bông lúa. Chim mỗi vừa ăn vừa gù. Chim ngoài nghe tiếng kéo đển sa xuống ăn. Chiếc lưới giải từ trước, theo đà tay người bẫy chim rật lên là chim hết đường chạy.

84Page imprimée 84Hai lối bẫy bằng mồi lồng và mồi đất này rất thần tình, nhưng phải có chim mỗi. Lồi thứ ba là căm nhựa ở các bờ ruộng hay ngọn cây, không cần chim mời.

Nhựa ở cáo đầu que rất rính chim đận vào là mắc ngay.

Ông Khải bao giờ cũng sẵn sàng chimm mồi, và hễ được ngày rỗi là ông đi dánh chim. Một minh với một thó lưới, một cái lồng và vài con chim mỗi là đủ cho ông đi được từ sáng đến chiều mới về với mấy con chim bẫy được.

Chim bãy được, những con mái thì ông thịt, những con đực thi ông nuôi, hoặc có ai biết tinh ông, khéo nịnh mà khen ông có mỗi tốt, lưới kỹ và hay gặp may trong sự đánh chim là ông cho ngay không tiếc.

Thấy ông hay đem cho chim, bà Khải tiếc, thường bảo: « Thầy nó chỉ được cái ưra nịnh, tội gi công cốc cả ngày giầy nắng giạa gió mới đánh được lại cho đi. Không nuới nữa thì tốt thịi cho mà ăn có xường không s.

85Page imprimée 85Đối với những lời như vậy của vợ, ông Khải chỉ đáp : « Bu mày thì biết thế nào »

Ông cho là đàn bà hiều làm sao được những cái chơi bời lịch thiệp của đàn ông, đàn bà chỉ biết cho con chim đi là thiệt chứ biết quái gi nữa. Đối với ông thì ông cần phải rộng rãi với những bạn chơi chim. Mình có đánh bẫy được, và người ta có quý mình người ta mới xin, chứ vật thử con chim đáng giá là bao. Cứ hai hào một con, thì phiên chợ mua thiếu giống.

Hôm ấy ông Khải dự định đi đánh chim chơi. Bãy giờ đang mùa gặt lúa muộn, chim ra nhiều. Thấy ông Nhất đến chơi ông Bhải hỏi: « Thế nào, ta lên ngã tư Trâm đánh bẫy xem có được con nào không, đi ». Làng Trâm là một làng thuộc huyện Việt-Yên tỉnh Bắc-giang sát ngay huyện Võ-giàng. Ớ đấy có một khu dy um tùm nên chim gáy hay đến ăn lắm.

Ông Nhất sang chơi với ông Khải hôm nay, không phải thật bụng sang thăm bạn.

Chẳng qua con chim thành khách của ông vừa bị mèo vồ mất, nên ông định đến đề liệu lời xin khéo con chim của ông Khải, hay là nếu cùng lắm thì rủ ông Khải đi đánh bẫy một mẻ, may có được . con nào đẹp thì lấy nuôi.

86Page imprimée 86Thấy ông Khải rủ đi đánh chim, ông Nhất ra vẻ ngần ngừ rồi đáp :

- Hôm nay buổi chiều tôi phải ở nhà có chút việc.

- Việc gi thế? Hãy đi với tôi một buồi, rồi được con nào tốt thì lấy về mà nuôi ?

Ông Nhất thuận đi nhưng ông còn hỏi ông Khải:

- Hiện bây giờ ở nhà ông có con chim nào chơi được không ?

- Mấy hôm nọ có con chim bổ ba, nhưng bà nó nhà tôi lại làm thịt mắt rồi.

Bây giờ thì chỉ còn mấy con mồi với con chim thành khách này Vừa nói ông Khải vừa chỉ vào lòng chim.

Ông Nhất sấn đến lồng chim. Ông ngắm gi một cách thèm thuồng từ con chim đến những chiếc cóng sử trắng tinh đựng thóc Ca và đựng nước.

87Page imprimée 87Thấy bạn để ý đến mấy chiếc cóng, ông Khải khoe : « Những cóng này tôi gửi bà lý Hội mua ở tận tỉnh đấy. Người ta vẫn dùng nó đề cho chim họa-my ăn, chứ chim gáy của minh thì cóng sành cũng xong >.

- Đẹp thực, mà cả con chim cũng đẹp !

- Nó gáy bổ từ đấy ông ạ. Thật là may mà tôi gây được nó. Chứ ngày mới đánh được nó, đã biết gi đâu. Bây giờ thì tôi thích nó lắm. Ai có giả đến chục bạc tôi cũng chẳng bán.

Xem chừng không thể xin được con chim hay ãy, ông Nhất về nhà cởi bởt chiếc áo giài, để đi bẫy chim cùng ông Khải Ông Khải lấy sào, soạn lưới, xếp nhựa và mắc lồng bẫy vào gánh đi. Ông lại cần thận mang theo cả cái lồng không đề đựng chim bầy được.

Trông thấy ông, đầu đội cái khăn tai chó, vừa đi vừa lùng túng những lồng cùng lưởi, bà Khải lầm bầm : « Thi tội thân gì mà phải đầy đọa thể. Rồi có bẫy được con nào lại cho cái lão Nhất bết ! > Trong các bạn chơi chim của chồng, bà ghét nhất ông Nhất vì ông chỉ tìm cách chơi lấy lợi.

89Page imprimée 89ĐÔ VẬT Ông trưởng Tuệ năm nay bốn mươi nhăm tuổi. Hai con là cả Sửu và hai Dần thì hai mươi ba và hai mươi hai tuổi.

91Page imprimée 91Cả ba bố con ông đền là những tay đô vật có danh tiếng ở làng Vị-1hanh, huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh-Yện.

Ở Vĩnh-Yên có hai phe vật vẫn găng nhau. Các đô vật làng Vị-Thanh và các đô vật làng Lầm. Họ không bao giờ nhường nhau. Họ chia nhau đi khắp các hội xuân trong tỉnh để giữ giải. Nếu phường Lâm ăn giải nhất ở làng Tích- Sơn, thì bọn Vị-Thanh phải cố gắng đề giật lãy giải ở Hán-Nữ, và trái lại nếu ở Hội-Hợp bọn Vị-Thanh đã xưng bùng tbi giải ở Thô-tang phải về tay các lực- sĩ làng Lằm.

92Page imprimée 92Tỉnh Vĩnh- Yên là tỉnh phong phú ở trung du, nên ngày xuân với cảnh tưng bừng của vạn vật, trong các làng đều có hội. Hội ở Vĩnh-Yên thì trò vui chính bao giờ cũng là những cuộc thi vật, và hinh như thiếu vật thì không thành hội, cũng như ở Bắc-Ninh đã có hội là phải có cây đu và có những cuộc bát của trai gái thanh lịch.

Xuân năm nay cũng như mọi xuân trước ông cả Tuệ giắt hai con cùng vài ba đô vật trong làng đi giữ giải các bội. Từ ngày mông ba tháng giêng ông đã ăn giải nhất ở làng Tích Sơn. Thêm một giải nhất, sự vẻ vang của ông trưởng cũng chẳng tăng hơa, vì với những kỷ lục trước ông cũng đã lừng danh trong ngót ba trăm xã tỉnh nhà. Tiếng tăm ở riêng trong tỉnh ông chưa cho là đủ, nên năm nay trong hai ngày mồng năm và mồng sáu tháng giêng, theơ lời khuyên của bà con trong làng, ông cả cùng hai con về vật ở Mai- Động tục là làng Hoàng-Mai tỉnh Hà-Đông.

Chẳng biết ở nơi xa xôi này, nghệ thuật của ông trước tài ba của thiên hạ hơn kém ra sao, chỉ biết khi ở tầu Hanoi lên, ông khoe với dân làng ba vuông nhiễu điều đỏ chói, nói là đã được giải ở Hoàng Mai. Ngay buối chiều hôm đó khách khứa đến bỏi thăm về chuyện đi vật, đều thưởng thức chén chè Liên-Tâm thơm phức. Ông bảo đấy là chè giải của hội.

93Page imprimée 93Ông phê binh các đô vật vùng xuôi : « Họ có khỏe nhưng các miếng còn kém anh em làng minh lắm; đối với anh nào tôi cũng dùng đến miếng kê là được tất. Cũng có anh nó ranh, nó biết răng cử xông vào là bị miếng kê, nó giữ gin thì lôi • lại đệm. Rút cục tôi chẳng thua keo nào. Lúc anh dâu ở làng Đan-Phượng ,về có hai cứ năn nì hỏi mãi nhà và nói để định lên học hết môn vật của Vị-Thanh mình• Các tay đô vật trong làng nghe ông nói truyện cũng lấy làm hả dạ lắm. Môn vật làng họ đáng được người ta phục là tôn- sư cũng phải. Vi đó chỉ là thưởng công cho sự luyện tập chuyên chủ của họ thôi. Quanh năm, được lúc nào rảnh là họ chỉ bảo nhau, nào ngáng, nào đội, nào năm bò khi lỡ miếng.

94Page imprimée 94Bố con ông Trưởng ở Hanoi về, chưa kịp nghỉ ngơi, thì hôm san mùng bầy tháng giêng, ở làng Dịch-Đồng huyện Yên-Lạc lại hỗ n có một hội vật. Tức vì hôm mồng tháng giêng vừa rồi, ở làng Bàn-Giảng phủ Vĩnh-Tường có đô vật làng ông đã mất giải nhất cho đô vật làng Lầm, lại phải nhường cả giải nhì cho lực sĩ làng Hoàng- Xá, nên tuy mỏi mệt vi cuộc đi xa về, ba bố con ông cũng nhất định . giất vài đô vật trong làng đến Dịch Đồng phả giải, và đề khánh thành ba vuông nhiễu điều mới!

Làng Dịch-Đồng năm nào mở hội cũng vui vi hội có giải đánh gậy trung bình liên lại có cả vật. Ấy là khòng kể đến lục sát sinh ở gò tha ma lợn trong làng (1).

Rước sách đã song. Trước cửa đền cuộc thi trung binh tiên cũng vừa bết. Cuộc vật bắt đầu. Các đô vật thiên bạ cởi trần (1) Tôi sẽ nói đến tục này ở tập: " Khảo về phong tục lạ ở Bắc.Kỳ " trùng trục, chỉ đóng mỗi người một chiếc khố, ngồi thành hai bùng trước cửa đền. người nào cũng bắp thịt nở nang, trông như những pho lượng đồng rắn chắc. Ba bố con ông trưởng, ba người ba chiếc khố mhiễu điều đỏ loét nỗi lên giữa những chiếc khố xanh, trắng, hồng, tia, ngồi cùng bọn đô vất Vị-Thanh ở hàng bên trái.

95Page imprimée 95Vật có nhiều giải, những giải thờ, người ta gọi là giải hàng. Giải hàng để cho ai muốn khảo sức nhau thì vật. Người được, sau khi lễ thần, lĩnh một số tiền nhỏ gọi là của làng phát cho. Mỗi ngày vật có rất nhiều giải hàng. Những cuộc vậi giài rày mở đầu cho những cuộc vật của những tay giữ giải chính. Vì nó là giải thờ, nên có khi hai bên cùng ngã : họ cùng là một bọn rủ nhau vào làm vài miếng cho lử xử trông vào. Họ vật không bằng bái gay go nhưng mà đẹp. Kể cũng vui vui. Lúc lên.

đài, trước khi vật, đáng lễ họ lửa miếng nhau thì họ múa mang cho thật dẻo, thật mềm.

Khi vật giải chinh thì không thế. Ai nấy đều phải gắng sức đề đánh đồ bèn địch. Lệ vật, muốn được thì một là phải đội bồng bên địch, hai là phải vật cho người ta ngã ngửa xuống. Phải ngã ngửa mới được, ngã sấp không kế; bởi thế nên nhiều người vi lỡ miếng đành phải năm bò sát đất để liệu cơ đánh lừa địch thủ, mặc địch thủ muốn bốc thế nào cũng chẳng giậy.

96Page imprimée 96Đền bàng Dịch-Đồng trang hoàng rất, đẹp, cờ ngũ hành bay phấp phới trước gió xuân. Trời điểm vài giây mưa bụi, khiến ngày hội càng có một vẻ cổ kính.

Trống đánh cứ mỗi hồi ba tiếng, tiếng trống của hội vật.

Hai bên tả hữu trước cửa đinh có hai chiếc trống lớn. Hai vị đàn anh trong dân được cử ra cầm trống. Cứ người nọ đánh ba tiếng rứt, thì người kia lại đánh ba tiếng theo. Thẳng với bai đầu hồi đền, mỗi bên năm lá cô đuôi nheo. Khoảng gữa hai hàng cờ ấy là sân vật. Ngay ở sân vật, trước cửa đền, có giải chiếc chiếu để các đô vật lễ thần trước và sau mỗi cuộc. Trông bọn họ lên gối xuống gối cũng hay hay. Minh trân trùng trục, chỉ mặc mỗi chiếc khố mà cũng lễ lễ, bái bải rắt đứng đắn. Có điều họ chỉ trống lên gối có một tay trái chứ chẳng lễ bằng cả hai tay như ta vẫn lễ.

97Page imprimée 97Ở giữa sân vật có ba người tuần. Hai người cầm mỗi người một lá cờ đuôi nheo nhỏ để phất hiệu vật, người thứ ba cầm chiếc trống lưng để đánh lúc đang vật.

Tiếng trống ấy vừa khuyến khích vừa thúc dục các lực-sĩ.

Người ta đã vật nhiều giải hàng. Hai anh em cả Sửu và hai Dần cũng vừa cùng nhau vật một keo rất đẹp. Họ đang loay hoay lễ thần ở chiếc chiếu.

Keo vật ẩy xong, ông trưởng bảo hai con vào nói với các cụ trong làng xin vật các giải chính. Có ba giải chính. Giải nhất hiện có người giữ rồi, còn hai giải đưới chưa có ai nhận giữ cả.

Cả Sửu xin giữ giải nhì, hai Dần xin giữ giải ba. Lệ làng định là, giải nhất trong sáu ngoài năm, giải nhì trong bốn ngoài ba và giải ba trong ba ngoài hai.

Thế nghĩa là ai giữ giải nhất phải vật ngã sáu người mới được, còn người phá giải chỉ cần vật ngã năm người. Nếu người giữ giải đã được năm keo mà còn thua thì cũng là mất. Trong bốn ngoài ba và trong ba ngoài hai cũng nghĩa như vậy.

98Page imprimée 98Ông trưởng không giữ giải nào cả, vì ông muốn phả giải nhất của một đô vật làng Lầm.

Cuộc vật giải chính bắt đầu bằng giải ba. Keo vật đầu tiên Dần vật với một đô vật trong làng. Cùng một phe lất nhiên ho nhường nhau, nên keo ấy Dần được Hai keo sau vật với người các nơi khác nhưng với miếng kê của ông trưởng truyền cho, chàng đã thẳng bết mà lĩnh giải.

Mỗi keo vật tiếng trống lại mau hơn. Người tuần đinh kề hẳn trống vào mang tai đô vật mà thúc. Và hai lá cờ cũng phe phầy luôn vừa để trợ oai cho các đấu thủ, vừa để giàn các khách xem vây vòng quá chặt.

Giải nhì tuy Sửu thua, nhưng một đô vật khác cùng phe được. Chẳng lễ em đã ăn một giải còn một giải mình lại lấy nốt không nhường cho người nào, e tham quá. Vả lại, cả ba giải duy có giải nhất là đáng kề.

99Page imprimée 99Thật là gay go, cuộc vật giải nhất. Anh chàng giữ giải đang diễn vỗ dương oai.

Anh ta đã được một keo đầu tiên và vừa được một keo với người làng ông trưởng.

Nhin thấy hẳn, ông trưởng tức lắm. Nhưng ông chỉ mim cười. Ông chửa vào vật, tuy ông ngội đấy, nhưng ông rẫn chăm chăm vào lối bá cổ, ngáng chân, ôm lưng của hắn. Thì ra nghệ thuật của hắn cũng đã cao siêu, nhưng ông nào có ngại.Ông bảo hai Dần vào đo sức với hắn.

Tiềng trống cái vẫn đều đều ba tiếng một. Hai bàng cờ vẫn phấp phởi nhởn- nhơ. Trời đã về chiều và những hạt mưa bụi có vẻ giấy hơn lúc trước. Người xem xúm đóng quanh vòng vật ôn ào. Bác tuần đinh đánh trống lưng khua mau hơn. Hai bác tuần đinh phất cờ thì lựa chó cờ uốn éo. : Đất tuy tớt nhưng cũng bắn lên dưới sửc quần thảo của đôi lực sĩ. Dần cũng sung sức lắm nên cuộc vật càng gay go.

Dần biết là gặp tay địch thủ cừ khôi ngay từ lắc lên đài, chàng bị người kia năm cô tay giệt một cải mạnh. Cuộc đọ sức này 8E002 ghê gớm lắm, Dần nghĩ thể nên chàng cản thận biết bao nhiêu. Chàng cùng cần thận, thi bèn địch càng giữ gin nhiều.

100Page imprimée 100Tay năm tay, chân ngáng chân, người này nhoài, người kia sốc, bào ai đã ăn ai. Các bắp thịt nồi lên, những đường gân rõ rệt.

Cuộc vật dang hăng bái, bỗng ông trưởng ở ngoài thốt ra : « Thôi hỏng rồi ». Ngay khi ấy Dần bị người kia dội bồng lên.

Tbi ra ơ " ngoài thãy con hơ miếng , ông đã biết !

Keo ấy là keo thứ ba; người giữ giải được. Còn ba keo nữa bằn sẽ lĩnh giải thưởng; và có lễ làng sẽ đốt tặng hăn bánh pháo toàn hông. Thấy em thua, cả Sửa lăm le vào xin vật, thì ông trưởng gạt đi bảo : «Thôi, mày vật chẳng ngã hắn đâu ! Phải đề thầy ra tay mới nỗi »

Thì ra bầu máu nóng của lão tưởng đã sôi sùng sục. Ông trưởng không thể để cho hắn coi thường đô vật làng Vị-Thanh đâu®?

Hãy bỏ qua chỗ lễ thần xin phá giải để được chứng kiến ngay cuộc vật này. Một bên là một lão tướng muốn báo thù cho phe đảng, một bên là một lực sĩ đang kiêu hãnh vi sự thành công của minh: