Cuộc thi thổi cơm và thú chơi chim cảnhPart 4 · pages 61–79

61Printed page 61Cu Tồng năm nay ngoài năm mươi; cụ đã dụ đến hơn ba chục lần ở việc làng đầu năm. Kề từ ngày cụ phải ngồi bạn thứ hai. mươi bày cho đến ngay nay lần mò được lên đền bàn thứ hai trong xã cụ đã tốn biết bao nhiên công trinh về những nồi cơm đầu năm. Bây gtờ lên lão, cái công việc thổi cơm thi đã có con em trong lang, còn cụ thì chỉ việc mũ ni che tai, ra đình khế khà vài chén rượu thần, hoặc có năm nào ngứa mòm thì bắi bẻ vài nồi cơm khê, sống, rắn hoặc nhão, hay là khea mấy nồi cơm trắng, dẻo, thơm và mịn, Nói truyện với các cụ đồng bàn, cụ tổng thường vuốt vài sợi râu bạc nói: & Làng ta tuy nhiều tục dỏ, nhưng các cụ tính tục thỏi cơm đầu năm của ta bay biết bao nhiều. Vì có nồi cơm đầu năm, mà quanh păm trẻ nó mới chịu đề ý dến cơm nước chứ, con gái quê mà không biết thồi cơm thì vất đi ».

62Printed page 62Cụ tổng nói rất phải, vì tuy thi cơm ở đinh là của con trai, nhưng thỏi com phần nhiều là công việc của các bà nội trợ và của các thiếu nữ khéo tay.

Lệ làng Tích-sơn cứ hàng năm mở bội về ngày mồng ba tháng kiến-giần. Trai làng cho đến bốn mươi luổi phải thổi mỗi người một nồi cơm mang đến đinh trinh các cụ :

đó là tục thi cơm. Muốn được thi cơm phải vào làng trước đã. Vào làng nghĩa la trinh diện với dân đề chịu các phân vinh nhục của lệ dân. Nhiều người tuy đã đứng tuổi, nhưng chưa vào làng thì cũng không được dự cuộc thi cơm.

Năm ngoái, vào hồi lễ tất niên cụ tổng đã nói với đồng bàn dân đề xin vào làng cho thắng con út là thẳng củ Hoạch năm nay nó đang bọc lớp nhì trường tỉnh Vĩnh- yên. Đã vào làng thi phải có nồi cơm thì.

63Printed page 63Nhớ lai thuở xưa, những nồi cơm của minh vẫn giẻo, vẫn khéo, cụ muốn rẳng nồi cơm của cu Hoạch năm nay phải đứng vào hàng danh-dự xuốt hai giẫy Đông. Tây trong làng. Cụ bảo cu bà : « Đẩy bà mày liện thổi thế nào cho tôi được mát mặt với bàn Thượng thì thổi. Bắt con Tẽo nó phải trông nơm cho em nó. Ấy con gải đã nhớn thì phải biết thôi cơm rồi sau này mà thôi cơm lễ cho chồng ». Rồi cụ vừa cười vừa nói đùa : « Ngày xưa lôi lấy bà cũng chỉ vì nồi cơm cho chủ Môc đấy ». Cụ bà cũng cười, cười để mà nghĩ đến những ngày xưa khi cụ tổng còn đi ngồi tồng sư, cứ hàng năm cụ phải trông nom cho chồng đến vất vả vì nồi cơm. Thấm thoắt thế mà đã ngoài ba chục năm. Cụ lờ mờ tưởng đến những nồi cơm trắng mịn, không cháy, không nhão và khi cắt ra thì thật là một miếng cơm nắm nén kỹ.

Dên làng lích-Sơn có một nghệ thuật thôi cơm. Nồi cơm của họ chỉa mà không róc nồi một cách lạ bao giờ có chảy và lùng. Tài tinh nhất có hai điều : điền thứ nhất là cơm của bọ nguyên ở trong nồi thổi ra mà min như cơm nắm. Cả một nồi cơm đỗ ra là một nắm cơm vậy, nhưng đây bà một nắm cơm kbông có vỏ, vì họ thổi dụng công nên cơm không bao giờ có lấy một. mẫu cháy con. Muốn ăn ta cứ việc sắt ra thành từng miếng ăn rất thơm và lại hơi man mát mùi nhựa gạo.

64Printed page 64Điều thứ hai là thôi nồi cơm chín như vậy mà cái nồi không bén. Cái nồi đất vẫn là cái nồi đất mới nguyên, không có vết khói, vết lửa. Đôi khi cũng có người thổi vụng về thì có chút ít vết lửa, nhưng đấy là một điều hiểm.

Cụ tồng bà là người thổi cơm xuất sắc và o bậc nhất nhi trong làng. Cụ đã thồi cơm cho cụ ông, cho bác Hinh là con trai cả cụ, năm nay cụ lại trông nom cho cô Tẽo thởi cơm cho cn Hoạch. Cụ bảo Tẽo : " Con gải bầm (1) liệu đấy. Con trai (1) Bằm là tiếng gọi mẹ ở vài vùng Vĩnh-yêo và Sơn-tây.

65Printed page 65ông lý năm nay cũng nộp cơm làng đấy, coa phải làm thế nào cho em con nó hơn thì làm. Phải thế thì sau con về làm dâu nhà ấy họ mới khỏi chê là không biết thỏi nồi cơm v: Ông lý đương định hỏi Tẽo cho con trai, vì ông biết nhà cu Tổng là nhà gia giáo thì con gải phải thao việc nội trợ. Đáng lẽ cưới hồi trong năm nhưng vì ít ngày dên cụ tổng xin hoãn đến ngoài xuân. Vả lại cụ lồng còn muốn khoe với ông lý cài tài thổi nồi cơm khéo của con gải ở giữa làng.

Bây giờ đã hai mươi sáu tháng chạp. Tối hôm ấy cu tông bà bảo Tẽo: « Mai ngày phiên chợ tinh đấy, chọn mua lấy chiếc nồi đất để ra giêng thổi cơm cho em nó thi với dân. Con nên chọn chiếc nào già mà đỏ thi nó đỡ bắt lửa. Để rồi bàm giậy con cách thổi cơm không cần lửa thì • mới ngon và khéo ». Cụ tổng bà thôi cơm thi khéo lắm. It khi ta thấy nồi cơm của cụ có bén lửa, bởi lẽ rất ít khi cụ dùng đến lửa. Muốn thôi một nồi cơm thi đầu năm thật là công pha. Phải có bai chiếc nồi, một chiếc nồi đồng và một chiếc nồi đất. Hai chiếc nồi thì tất nhiên là phải ùng hai bếp lửa hay nói cho đúng là một bếp lửa và một bếp than. Bếp lửa bắc nồi đồng và bếp than đan nồi đất. Nỗi đồng đun nước cho sôi, rồi nước sôi ấy đỗ sang nồi đất. Nước đổ sang nồi đất đã nóng rồi, không cần đun bằng lửa nữa nên mặt ngoài nồi không bao giờ ám khói.

66Printed page 66Bãy giờ, gạo đã vo lừ vửa giờ về trước đồ vào nồi đất. Gạo phải vo trước và phải để khô nước cho khỏi lạnh thì cơm khỏi chương. Cho vào nước rồi, người thổi cơm mới ghế đều lên. Ở dưới bếp phải giữ than hồng cho cơm chín. Cơm ghế rồi, người ta dùng một chiếc lá mit miết lên trên mặt cho mịn và cho nồi cơm được chắc như cơm nắm. Như thể tức là thổi cơm mở vung vậy. Thôi khéo thì cơm dẻo, mịn và thơm mát và nồi cũng không ám khói.

Mọi người vẫn thổi cơm lối ấy. Nhưng cũng có vài người thổi giỏi hơn, không cần đếa than ở bếp nồi đất mà chỉ cần lửa bếp nồi đồng- Họ nấu cơm bằng nước sôi. Họ bỏ gạo vo vào nồi đất, đỗ nước vào, rồi lại chắt ra, xong, lai đỗ . sồi lượi nước sôi khác vào. Họ thay nước mãi đến khi cơm. chín thì thôi. Như vậy chiếc nời đất không thể bén lửa, ám khói.

67Printed page 67Thẩm thoát thể mà đã mồng ba lháng giêng. Làng Tích-Sơn lại mở hội như mọi năm. lại có đủ các trò: chém lợn, giết gà, kéo co..; nhưng dân làng chủ ý hhất đến cuộc chấm cơm thi.

Hai bên và ở giữa đinh, suốt từ trong đến ngoài, chỉ những nồi cơm, nồi nọ liền nỗi kia. Mỗi nồi một anh con trai.

Ở vung và ở nồi có viết chữ bằng vôi.

Các cụ đi soát một lượt bao nhiêu nồi khéo đều cho bưng di. Những nồi được bưng đi là những nồi nhất và nhì. Cùng thỏi khéo bằng nhau, những nồi của chức sắc được bản nhất và của các trai đinh phải thứ nhì. Những nồi nhất nhì để thờ rồi các cụ được thừa hưởng và đem biếu khách thập phương đến lễ thánh. Các nôi khác về phần các dân đinh ăn với nhau, bốn người một bán, mỗi bàn bai nồi cơm• Lúc chấm cơm ở đình, dân các nơi kéo đến xem rất đông. Các ông huynh thứ trong làng có vẻ hãnh điện cùng thiên hạ vì mỹ tục của làng mình. Các ông như khoe khoang nói với nhau: « Cứ gi ở trong truyện Phạm-Công, Cúc-Hoa mới có thổi cơm thi lại không hàng vạn à?»

68Printed page 68Các cuộc lế lễ đã xong. Dân làng ai ngồi về bàn ấy, cụ Tồng và ông Lý ngồi cùng bàn. Nồi cơm này có biên : < Phùng đình-Hoach, thập tử ». Cụ Tổng chỉ vào, bảo ông Lý: < Nồi cơm này của cháu đấy, ông Lý ạ. Chị nó ở nhà thồi cho nó đấy».

Rồi cụ cười ha hả sung sướng. Ông Lý cũng cười theo.

69Printed page 69THẢ CHIM THI Cũng ahư những người đàn ông khác ở trong làng, ông đồ Kế nuôi chim bò câu đề đi thả hội. Tuy trong nhà ông đã có đến hai ba chục con rồi, nhưng bề có ai mách ở đâu có chim tốt là ông đi mua cho kỳ được.

71Printed page 71Một đôi chim thường đáng giá độ ba hảo thì đôi chim người chuộng mến it ra phải trà tới đồng bạc.

Chim bay thi, ngục phải nở, cánh phải to, chân phải nhỏ và cổ phải thon. Những con chim ngắn cồ, chân to chỉ ăn hại thóc, chứ bay cả đời là lạc đàn đề rớt lại sau.

Ông đò đền nhà ông hai Lựu. May quá, nên mấy đôi chim non chưa có ai mua ông tha hồ chọn. Ông chúa ghét những con chim khoang cảnh, nhất là những chim trắng. Thả chúng nó lên đàn chim mất cả vẻ tròn và đẹp. Trái lại ông rất tra những con chim có mấy cái lông nâu ở cổ, những con chim ấy bay khỏe và chúng rất khéo biết dẫn đường nhau, cho nó những con chim khác bay theo. Đàn chim bay bồng chưa phải là đàn chim bay, tuy răng chim đã bay thì ắt phải lên tới giáp từng mây; Nhưng chim lên cao mà bay không gọn đàn như vòng nguyệt thì cũng khó lòng ăn giải. Bay được như vậy là. nhờ ở mấy con chim bướng dẫn, chúng nó chặn trước đưa sau, khiến cho những con chim khác muốn bay nhanh bơn hay chậm lại cũng không được. Chúng nó lại khéo tránh những đan chim khác không bao gia nhập với một đàn nào.

72Printed page 72Nuôi chim thi, rất công trinh. Thóc phải cho chúng ăn vừa, phải, chim ,béo quả không chắc là chim hay, mà chim gây quá sẽ không đủ sức bay bổng. Một đàn chim thì chỉ có mười con, nhưng cần chọn lọc trong năm bầy chục con mới dủ. "

73Printed page 73Bởi thể cho nên ông đồ Kế tuy đã có đến hai ba chục chim bay đuợc mà ông vẫn còn tim thêm cho được một đàn chim hay hoàn toàn. Ông chọn trong đàn chim của ông hai Lựu được năm con chim non, rất đẹp: ngục nở, cánh to, chân nhỏ, cỗ thon. Hơn nữa lại có hai con chim đốm nâu ở cồ: Mắt đôi chim này rất tĩnh. Chúng sẽ là những con chim rắt đầu rất đắc lục.

Năm con chim, ông hai Lựu lây ông đồ hai đồng rưỡi. Không mặc cả óng đồ đưa tiền trả. Ông mượn ông hai Lạu cái lồng coa rồi ông tự sách lấy lũ chim về. Trong lúc uống nước, ông bảo ông Hai ;

- Nhà tôi biện bây giờ có, ba đàn chim bay được, nhưng càng nhiều càng hay.

Tháng trước ở bội Đèo, dàn chim mười con lạc mết năm, chỉ về được năm. Ai lại ngày hôm ấy trời đang nắng mà mưa ngay được. Ấy là chim nhà tôi, giá phải chim nhà khác thì mất bết.

Muốn được lòng người khách mua chim của mình, ông bai lựu đáp: Váng đang nắng pà dỗ mưa ây là điều tôi kỵ trong nghè chơi chim. Ông lý Điều năm ngoài chẳng mãt đàn chim ở bội khám là gì!

74Printed page 74- Nghe như sửa tháng về seu cũng có đôi ba con về tbi phải. "u - Vàng, trừ khi có người đánh lưới mất, chứ không thì bao giờ nó cũng bay về.

Đầu năm nay, ông đồ Kể đã mang chim đi thả ở mấy hội và lần ở hội Đèo ông đã được giải nhì. Phải trông thấy 6ng lác ở trên xe lửa bước xuống với chiếc lồng không, mới biết là ông xưởng đến chừug nào. Miếng nhiễu điều được giải ông phủ kín lên lồng chim không, hai bao chè và trễ cau, ông đề trong lồng cho thằng cháu mang từ ga về nhà. Gặp các tay chơi trong làng ông nbanh nhằo khoe: c Đảng nhẽ chim tôi ăn giải nhất, nhưng vì nó lên cao quá, ban hội đồng làng Đẻo trông vào trong thau nước, không phân biệt rõ nên đánh xuống giải nhì. Ưc quá! giải nhất ughe như về tay ông bá Cao làng Gbém thi phải». Ông quyết đến hội Vân là chim ông sẽ đứng đầu các đàn chim thiên bạ.

Vi muốn ăn giải nhất làng Vân nên ông sàng luyện chỉm ông giữ. Sáng nào ông cũng khua sào đuồi cho chim bay. Ong bục mình nhất là khi dàn chim của ông nhập vào với đàn chim nào khác cùng bay.

75Printed page 75Thỉnh thoảng ông lại bắt chim bỏ lồng mang ra đầu làng thả, như thế chim phải bay cao ngay đề tim hướng về cho dễ. Lòng chim sơn đồ úp lên trên mội cái mâm sơn s0n bốn chân. Muốn thả chim, khe khê nâng lồng thế là chim vụt bay ra rồi bốc bồng. Phải khéo để cho chim "aó lên đều ; nếu không cần thận, còn một đôi con rối lại, có khi chúng sẽ không theo kịp đàn chim đã bay bồng rồi.

Ông đồ Kế rất cần thận trong lúc mở lồng chim và vì thế chim ông lên bao giờ cũng tròn đàn ngay tự lúc thấp.

Đã sắp đến ngày hội Vân. Ông đồ bắt bả đồ đưa tiền sảm đôi lồng mới mang đi hội cho xứng đáng với đàn chim hay. Bà đỏ phàn nàn vì đang khi thóc hạ, sắm đỏi lồng cũng mất bai gánh nếp, con thi ông đỏ cười bảo: • Tốn thi có tốn những lúc nhấm nhấp chén trà được giải đã ngon biết bao nhiêu ».

76Printed page 76Ngày hội Vân, bai ông cháu ông đò lại mang chim đi thả. Lúc vào đình lễ Thần ông tâm tâm niệm niệm, cầu Ngài phù bộ cho đàn chim ông lên cao và đừng nhập với đàn nào, vi nhập như vậy cả hai đàn sẽ đều bị loại.

Một hồi trống ngũ liên, các dàn chim bắt đầu thi nhau lên. Một đàn chim lên lại một hồi trống báo hiệu cho hội đồng đề ý và cắt số. Các ông trong ban hội đồng định giải ngồi xúm quanh một chiếc bàn, trên có để mệt chiếc mâm hau đựng nước để nhin bóng những đàn chi trong đó.

Thiên hạ năm nay đến dự bội Vân đông quá. Có đếu gần hai trăm đàn chim bay ở lưng trời. Mọi người đứng ở sân đinh nghếch cồ lẫy tay che mắt nhin lên.

Thật là đẹp: đàn nào đàn ấy cứ tròn xoe mà lưẹn vòng để lên cao. Có đàn lên cao quá, lẫn cả với làn mây trắng.

Đàn chim của ông đồ Kế cũng lên cao, lượn những vòng rất hay và không nhập, với đàn nào, nhưng vẫn kém đàn chim của ông bá Cao làng Ghém, nó bay tròn tit như chiếc đĩa thanh-trúc.

77Printed page 77Đến đàn chim của bác bai Xuyến làng ông đồ cũng lên đẹp quá, đẹp chẳng kém gi đàn chim của ông bả Cao cả.

Tiếng trống vẫn đỗ bồi. Trời vẫn nóng bức. Các đàn chim vẫn bay và người la vẫn ngửa cô lên trời...

Hội đồng đã định giải xong. Đàn chim số bầy của ông bá Cao nhất, đàn chim số bốn mươi của bác hai Xuyến nhi và đàn số mười lăm của ông đồ Kế thứ ba.

Ông đồ lĩnh giải, hơi hậm-hực và quyết năm sau chim của ông sẽ ăn giải nhất ở hội này.

Nhưng có đến mười năm nay ông đồ Kế không chơi chim nữa và đến mười năm nay tự nhiên cái lệ thả chim thi ở các làng cũng mất hẳn. Có lễ vì sự túng thiếu, nên người ta còn lo ăn hơn là nghĩ đến chơi.

79Printed page 79CHIM GÁY YAO MIEO Ông Khải đang nhin lại cóng thóc và cóng nước ở lồng, chim thì bổng con chim gù lên một thôi già. Khi ông quay lại thì ra ông Nhất đến chơi ; con chim của ông vốn là con chim thành khách nên mỗi khi có ai đến nhà, bất kỷ quen lạ nó đều gáy một hồi để chào khách và cũng như để bảo chủ nhân.