Thú hát quan họ và tục thi cỗ ở làngPart 2 · pages 21–40
These parts are divided by page count for reading. Their titles were written for this site, not by the author.
Unproofread text. The text below was produced by machine recognition from the scan. It has not been checked, and the errata table the author compiled at the back of the book has not yet been applied. The scan is the record.
Printed page 21Cứ như thể « liền anh " và " liền chị "
đưa nhau đi khắp các hội tháng giêng và cũng cứ lần lượt hết "liền chị> mời "liền anh» lại đến lượt « liền anh » thết " liền chị ».
Sang tháng hai bội đã thưa thưa, bai ba hôm mới lại có một làng mở bội.
Hội làng Diêm-xá buyện Võ-giàng mở từ mười ba cho đến mười bây tháng hai.
Cũng như ở các làng khác, trai gái quan họ lại rủ nhau đến chơi xuân đề hát cầu vui. Nhất niên nhất lệ tội gi bỏ sót một hội nào.
Làng Diêm-Xá năm nay treo giải bát quan bọ cho bạn gải thi tài. Lãng Diêm- Xã gần làng Xuân-ái, nên con gái làng này đến giữ giải.
Muốn vào bát giải, trai gái quan họ phải biết năm giợng trên. Năm giọng ấy có năm cái ngộ nghĩnh rất khó hát: Tinh tang, Đường bạn, Hừ la, Xuống sông, Lên núi.
Trước khi thi tài nhau những giọng lạ, trai gái phải hát cho ban giám khảo nghe cả năm giọng trên đó. , Hội ở làng Diêm-Xá, tất nhiên trai làng mày phải vào phá giải trước nhất.
Printed page 22Lúc hát thi, hai bọn ngồi ở hai bên trường kỷ, ở giữa là một cái bàn. Trên mặt bàn, ngoài những giải thưởng như chè, pháo, khăn hông, có bày úp về phía con trai sáu chiếc chén và phía con gái mười chiếc, Người cầm trịch đứng đầu ban giám khảo ngồi ở giữa làm trọng tài. Người cầm trịch phải là một người bát giỏi, thuộc đủ các giọng để có thể hát lại những câu của bên nào hát trước mà bên kia không theo được. Mỗi lần bên nào thua, viên giám khảo nhắc đi một chiếc chén. Bên nào hết chén trước thị loại.
Bọn giữ giải năm ấy tức là chị em Mạnh và Liên. Sau khi hát dạo các giọng trên rồi, bọn này nhường cho bọn trai hát trước không cân phải đợi rút thăm.
Sau một giờ cả bọn trai chẳng còn chiếc chén nào mà bên con gái hãy con chin chiếc. Trước khi bọn trai thua đi xa hẳn hát Đọn gái đuồi một câu :
Printed page 23Làm trai giọng hát cho nền bẻ tn Đề đi giữ giải tháng giềng mới hào.
Bọn Mạnh giữ giải từ mươi ba đến răm, chắng trai làng nào giảm vào hát đối. Mãi đến chiều hôm rằm bọn Sáu Bich ở Thị-Cầu mái tơi. Đôi bên kết bọn gặp nhau; họ kéo dài cuộc bát cho đến ngày mười sáu. Ban giám khảo làng Diên-Xá phục lài hai bên định chia đôi giải thưởng thì bọn con trai xia nhường. Bọn con gái nhận giải. Liên mỉm cười nhìn Sáu Bích mà nói :
- Anh Sáu mới tập hát mà cũng theo nỗi & liền anh" luôn một ngày nhỉ.
Bích đỏ mặt đáp: Chị Sáu cứ riễu tôi thế Tôi theo được là vì « liền chị» không trổ hết lài hay đấy.
Một bánh pháo đốt mừng hai bên quan họ. Hai bên quan họ giắt nhau vào lễ thần, lĩnh giải. Trước khi từ biệt, chị Sáu Liên níu anh Sáu Bích lại hát :
Yêu nhau chẳng lấy được nhau Mài dao đánh kéo cạo đầu đi tu Anh Sáu-Bích đáp lại: • Ở đây gần miếu xa chùa Chẳng yêu anh lấy đạo bùa cho yêu •Tháng chín năm ấy, trong làng quan họ sôn sao : anh Sáu Bích ở Thị-Cầu lấy chị Sáu Liên làng Xuân-Ái.
Printed page 24Trong ngày cưới họ lại hát suốt đêm.
Có một câu hát giọng ngâm thơ làm cho cặp Bích Liên đều thẹn :
Biết ai chẳng biết hỏi tri âm Văn vít con tơ vấn ruột tằm...
Khắc khoải sầu tuôn lòng tựa bể Bôi hội đã nhớ tháng như năm Chăn loan bên đắp bền chờ đợi Chiếu nguyệt nửa nằm nửa viếng thăm Một bức tình thư đưa nhạn gửi Thấu tinh chăng hỡi bạn đồng tâm HÁT TRỐNG QUÂN Trống quân, trống quít, trống còi Ta chẳng lấy nó, nó đòi lấy ta Trống quân anh đánh dịp ba Lúc vào dịp bầy, lúc ra dịp mười (Ca dao) Giời trọng thu vừa chong vừa dịu. Gió thu bây hầy thồi mấy lá vàng rơi. Mùa bồng đã rộ, mùa bưởi đã nhiều. Chỉ còn mấy ngày nữa là tết Trung-thu.
Printed page 25HÁT TRỐNG QUÂN
Printed page 27Trăng đầu tháng đầy dần và đã gần đây hẳn. Lúa ba giăng dưới ánh sương thu tỏa lên một hương thơm diu dịu. Mỗi luồng gió đi qua ruộng lúa, lại nàng cao những tiếng thi thầm nho nbỏ của những bông thóc nhẹ cọ sát vào nhau.
Trong làng đã có những đảm rước của trẻ con đi từ xóm nọ xuốt xóm kia và ở mỗi đầu xóm đã lập lên một đám bát trống quân. Trai tài, gái sắc trong làng tha hồ mà ganh sức đua hay.
Printed page 28Dân Bắc-Ninh là dân thích những thú chơi thanh nhã, nhất mấy huyện Võ-giàng, Tiên-du, Yên-phong, trai gái các làng đều biết hát đủ các giọng: Quan họ, Ví và Trống quân. tháng Xuân Ba Mùa nào câu ca ấy.
đi hát quan họ ở các họ đưa nhau làng, thì tháng tám họ lập trống quân để mua vui với nhau ở ngay bản xã.
Trống quân lập rất dễ dàng. Một chiếc thùng chè hay một chiếc thùng sắt tây không thi càng tốt, một giây Mừng hai chiếc cọc một cái que chống..
Đấy, tất cả vật liện chỉ có thế, nhưng những vật liệu đó lập ra ở nơi nào thi nơi đó bấp dẫn được đến rất nhiều. nam thanh nữ tú.
Hai chiếc cọc đóng giữ hai đầu thừng, chiếc thừng chăng lên trên chiếc thùng sắt một chiếc que chống chiếc thừng cho căng liếng giây thật căng. Giày càng kều vang càng giài. Muốn đánh cho kêu thì tiện chiếc dùi cho vừa taya rồi mỗi câu hát dứt, chiếc dùi đập đvào chiếc thừng là sẽ bật ra những tiếng " thinh thùng thinh» rất nhiều ý nghĩa với tài tử giai nhân. nbo mất 1 3 Xóm Chu, xóm Bắc, xóm Già, xóm:
Printed page 29Rừa, mọi nơi đều có trống quân, chẳng: lễ xóm Đông lại chịu thua các xóm hay S80? Mọi năm cô Lan con ông Lý Bá chưa đi lấy chồng thì sống chết lừ. mồng bầy tháng tám trở đi, tối nào cô cũng cùng lũ em đóng cọc chăng thừng! lập trống quân để hát với bạn bè trong xóm, Năm nay cô Lan đã có chồng, trai gái xóm Đông đành chịu đi hát nhờ xóm, khác hay sao ? Không, cô Lan đi lấy chồng thi đã có cô Vân con ông Chưởng bạ, đứng lên lập trống quán.
Trống quân đã lập lên rồí. Tiếng « thinh thùng thình » ở chiếc thừng bật ra và kéo khách lại rất chóng.
Cô Vân lập lên thì cô hát trước. Cô hát một câu thách thử các trai gái đã đến nơi mà không chịu hát:
Printed page 30Đã đi đến chốn thì chơi Đã đi đến chốn tiếc nhời làm chi.
Thình thùng thình Gâu hát của cô Vân vừa rứt thì tiếng rì rầm cũng vỗi lên ở bên ngoài. Kẻ nọ súi người kia vào hát, người ka kéo kẻ nọ cùng ngồi xuống để cùng hát một đôi câu.
Cô Vân mọi năm vẫn có tiếng là người bát giỏi. Cô vừa tốt giọng lại vừa nhiễu câu. Cờn nhớ bồi năm ngoái, cô và cô Luan đã hát bại bọn con trai xóm Chu ở đảm trống quân ngay xóm ấy.
Năm nay cô lập lên đám trống quân - này, vắng cô Lan cô chỉ lo bọn con trai xóm Chu đến trả thù thi liệu bọn cô có đối đáp được chăng? Điều cô lo rất là có lý, vi vừa nghe tin cô lập lrống quân các cậu Sửu, Sáu, Bằng ở xóm Chu đã rủ nhau đến đề cùng nhau định trả cái thù năm xưa.
Cáo cậu bàn nhau là đã ngồi vào đám hát thi bát trước đi, vừa chặn được đõi phương vừa được lợi một câu hát, nêu cuộc hát gắt gao đưa đến những câu hát đố.
Printed page 31Cho nên, câu hát cô Vân vừa rứt, ba cậu cùng kéo nhau ngồi xuống. Thấy các cậu, Vân vội vàng gọi thêm các bạn đến để trợ lực với minh. Cô còn đang tìmgtbêm hạn gái thì bên trai đã cất tiếng lên:
Tháng tám anh đi chơi xuân (1) Đồn đây có hội trống quân anh vào Thinh thùng thình Trước khi hát anh có lời rao Không chồng thời vào, có chồng thời ra Thình thùng thình Có chồng thì tránh cho xa Không chồng ta sẽ lân la tới gần Thình thùng thình Hát xong câu hát Sàu lấy làm đắc chỉ vì đã chặn trước, dù Lan có đấy cũng chẳng đám ngồi xuống hát cùng các bạn. Sáu không thích bát với Lan. Anh chỉ ưa hát với Vân thôi. Vân vừa trẻ vừa xinh lại thêm giọng hát nhẹ nhàng khoan nhặt, đã khiến cho nhiều chàng trai say đẳm.
Vân cũng biết Sáu để ý đến mình và lòng nàng cũng hơi sao xuyến với những cân đầy dẫy tinh âu yếm của Sáu bát lên.
Printed page 32Vì có Sáu nên cuộc hát bôm đó tuy là bọn con trai xóm Cou có ý muốn trả thù năm trườc, cũng không có gì là gay go hiểm hóc. Mỗi lần các bạn muốn bát một cây đỗ oái-oăm, thì Sáu lại hát lên những câu đây tình tử.
Trên trời có đám mây xanh Ở giữa mây trắng, chung quanh mây vàng.
Ước gì ta lấy được nàng Đề anh mua gạch bát tràng về xây Nghe câu hát, má Vân thấy nórg bừng và lòng Vân hồi hộp. Năng cũng ước ao như câu ước ao của Sáu.
Nàng hát lại :
Trên trời có bóng sao băng Trông xuống chợ Bằng có giấy hàng cau Đối ta tốt số lãy nhau Một số thời giầu, một số lắm con Đẻ ra con đẹp, con ròn Con đẹp giống mẹ, con ròn giống cha Gái thì giữ viẹc trong nhà Trai thì đi học đỗ ba khoa "liền Khoa trước thi đỗ Trạng - Nguyên Khoa sau Tiển-sĩ đồ liền ba khoa Cuộc hát kéo giài bằng toàn những câu êm dịu. Những câu hát đố không thấy có.
Printed page 33Những khách, đi nghe càng chú ý. Trăng trên trời từ từ lên cao. Đảm mây trắng lững lờ che trăng khuất. Trời càng khuya, gió càng mạnh. Bụi tre đầu xóm cót két 0ọ vào nhau như muốn chắn những luồng mây chạy.
Đêm đã lâu rồi. Đòi bên tuy còn muốn hát nhưng cũng đành từ giã ra về hẹn đến tối hôm sau lại tái ngộ. Sáu còn hát ném theo câu cuối:
Đã chơi, chơi chốn mỹ miều Trăm gươm kè cổ cũng liều mà chơi Thinh thùng thình Lòng đôi bên càng rung động. Họ âu cần hẹn bò nhau đến tối hôm sau lại hát.
Đi bên hai bạn, Sáu lòng thênh thang hởn hở. Nhưng Sửn và Bằng thì không thết Hai chàng chỉ định trả cái thù năm trước, hên định sau mãy câu hát Vặn thì hát những câu hát Đố đè bẹp lấy bọn Vân.
Hai chàng nhất định đến tối hôm sau sẽ đem hết tài năng ra thi cao thấp.
Printed page 34Tối hôm sau, trắng tỏ hơn. Đảm trống quân đã lập tự bao giờ. Bọn Vân có cả Lan đã sẵn sàng chỉ chờ bọn Sửu, Sáu và Bắng đến là bắt đầu hát thôi. Trong lúc chờ đợi, muốn bát trêu mấy cậu trai làng chỉ lởn vởn ở quanh mà chưa có gan ngồi hát ở đám nào, Lan cất lên:
Trống quân có đĩa thịt bỏ Những anh không vợ đi mò cả đêm Thình thùng thình Tiếp sau liếng hát là một tràng cười ầm ỹ. Mấy cậu trai xấu hỗ lủi thủi giắt' nhau đi. Trong khi ấy bọn người còn lại trầm-trở: & Cô Lan con cụ lý Bá thì phải biết ! Cô ấy hát dâu là được đấy. Bao nhiên giải tưởng trong làng chẳng về tay cô ấy là gìi »
Nghe người ta khen minh, Lan sung sướng. Nàng càng hăng hái, chỉ mong bọn trai xóm Chu mau đến để cho nàng được hãnh diện thêm với mọi người.
Sửu và Bằng giắt vải người nữa đến.
Các cậu hôm nay nhất định hát đỗ bọn cô Vân. Thấy can mãi không xuội)Sáu không cùng đi với cảcnsâmnhilta. Sáu chi đứng ngoài mà chứng kiến quộc nđua. - Bon trai vừa ngồiigắpi sửay lêa tiếngg hát thi đã có tiếng thinà thùng nhinhxFồi tiếp luôn câu hát của Lan : •m9 gaudo 16n Trõng guầh em tập tên đây - Áo giải làm chiếu khăn quây làm"tu rg Đừa v đhới anh trắng chổng nọiĐ T° Cũng "hàt, gỡ chòng cũng chời Con thi em mướn vú nuôi ...ig uốib Chông thì em để hát nơi xóm nhà Thình thùng thình Thôi chết ! Giọng bát cô Lan ! Thế là các cậu bên trai vừa bát vừa lo thua !
Printed page 35Mà các cậu thua thật.
Sau mãy câu hát Vặn bước sang bát Đố thì các cận đành chịu những câu hiểm hóc của Lan.
Thấy các cậu thua. Vân còn theo Laa hát ghẹo:
Nhất cao là núi Ba-vi Chị còn vượt được kể gì cỏ may Nhất giỏi là trại Sơn-lây Chị còu địch được nữa giây bìm bìm Thình thùng thình - Gớm chị Vân, sao chua ngoa thể, tiếng Sáu ở ngoài nói.
Printed page 36- Nhưng các anh ấy lại cử định bắt nạt chúng em.
- Có các chị tha bắt nạt các anh ấy là phúc !
Giọng Sáu nói sao mà dễ thương quá.
Vân như ngập ngừng muốn nói thêm một diều gì...
Printed page 37THI CỖ VÀ THƯỞNG TIÊN AV KÃIT D Vời mùa hông, mùa cốm, nắng hè đã chuyền sang thu. Mà thu tới đám tới. Nếu ba tháng xuân là những hội chùa của tin nữ thiện nam, thì tháng tám là hội rước sách ở các đình đến. Tháng tám hội cha, tháng, ba hội mẹ là thế.
Printed page 39Làng Thị Cầu cũng như nhiều làng khác ở Bắc-Ninh, vào đám nhâm dịp Trung-tbu.
Trong những ngày hội, có rước,,có tế, có tuông; những cái mà người ta mong đợi xem, là việc thi cô của hạng thập bát trong làng.
Trong làng chia làm bốn giáp: Giáp Đông, giáp Bắc, giáp Giữa và giáp Già.
Con trai các giáp từ 18 đến 20 tuổi được cử đi rước thần và được phép thi cô buôi tối bôm giã đám.
Printed page 40Thi cỗ là của con trai, nhưng làso cổ là công việc của các thiểu nữ khéo tay trong làng:
Hiền năm ấy phải lo làm cổ cho anh là Sáu ở giáp Đông. Hàng năm nàng đã được xem những cuộc chấm cỗ rất kỹ lưỡng của hội đồng ở đình làng. Những mâm cỗ dự thi phải tinh kbiết sạch sẽ. Có nhiều món ngon chưa đủ, cần phải có nhiều món lạ. Điền quan bệ nhất lả những món ăn tuy lạ, nhưng phải nấu bằng thỗ sản trong vùng. Hội đồng cũng chú ý đến cách bầy cỗ nữa. Hiền còn nhớ năm trước, cả làng đều đề ý đến con kỳ lân kết bằng tôm bưởi của Mỹ, con ông đám nhất giáp Đông, làm cho anh là Binh. Cô của Binh mà được nhất cũng chi hhờ" có con kỳ lân ấy, nó đứng sừng sững giữa những bát thức ăn bầy thành một ngọn giả sơn mà những bậc lên xuống đều bằng những phong bánh it bột chong suốt, trắng tinh. Mỹ khéo tay "Thật. Ai lại làm một con kỳ lân Mỹ cbỉ lấy muững múi bưởi lộn ngược tôm ra ngoài chắp lại. Những múi bưởi đào bồng nhạt bên những múi bưởi trắng chong xanh, kết nên bộ lông của con kỳ lân hùng dũng. Hai con mắt của con kỳ lần mới khéo: nó chỉ là hai hạt sen già mà sao nó óng ánh dưới những ngọn nến như hai hạt ngọc huyên.