Tục chơi đu ngày xuân và thi thổi cơmPart 3 · pages 41–59

41Printed page 41Hiều năm nay định làm một ban cỗ lịch-sự hơn bàn cô của Mỹ sửa chỗ Bỉnh năm trước. Xem các mặt đi chợ mãy phiên nay, Hiền không sợ ai đoạt được giải nhất của anh minh nữa. Cô Lý xóm Chu, cô Hoài xóm Ngoài, tuy có kbéo nhưng hai cô ấy thì làm gi có sáng kiến mà Hiền lo.

Còn những cô Tâm, cô Thúy, cô Đinh thị Hiền đã biết họ định làm cái gì rôi, nà những mâm cỗ dự định của bọ thì Hiền thấy còn kém của Hiền xa, Hiền chỉ hơi ngại cỗ của Mỹ thôi. Mỹ luy lấy chồng ngay từ bồi năm ngoái, san, kbi mậm cồ của anh nàng mang giải làng, về cho giáp Đông, nhưng năm nay nàng lại sửa cỗ cho Bằng là em chồng. Nhung Hiền cũng chẳng sợ mấy, Mỹ có bao nhiệu lài năng chắc đã thi thố ra lừ năm ngoái, năm may còn bớt ra được cái gì mới mẽ hơn xua.

Và lại, có chồng rồi còn ai muốn nganh đua với các cô mới nhờn.

42Printed page 42Ba phiên chợ liên, Hiền tim mua một con gà sống lớo. Nàng sẽ uốn con gà thành ông " Lã-vọng » ngồi câu cá bên bờ sông.

Giòng sông của nàng sẽ là một mẻ thạch đỗ ra một cái khuôn tự tay nàng đan lấy.

Hơn nữa, trong mâm cỗ của anh nàng sẽ có mấy dĩa bánh đúc tro trông chong suốt thấy bình con phượng ở lòng những chiếc đĩa « thanh-trúc ». Lồi nấu bánh đác tro, năng học được ở làng Vân lỉnh Bắc-Giang, quê người mẹ nàng.

Ừ thử xem con gái giáp Đông có tiếng là khéo léo, nhất là con gái ông. Bá, mà lại chịu thua ai à.

Nghĩ đến lúc mấm cỗ của anh mình được hội đồng định giải chấm lấy nhất, mà Hiền vui vui. Đã đánh rằng đó là cái phần thưởng đíệh đáng cửa nàng, nhưng nàng còn mừng v: Hàng chắc chắn rằng chị em Xuân, Thu phải ở đấy, và chắc hẳn thầy Xuân là ông đờ Duy cũng Râồng vắng mặt được. Ông đô Đuy đã ngấm nàng cho Lực là anh hai chị •Thu. Ông đồ vẫn định cuối ei Xuân, năm hay là lo. cho xong việc ấy đi. Hiền mới mười sáu, nhưng nàng cả sức nên trông như mười tám, mười chín. Từ ngày cha mẹ cho nàng biết cải việc ông đồ muốn xin nàng cho Lực thi cứ gập Lực đâu là nàng thèn thẹn đến chết người.

43Printed page 43Mấy phiên nàng đi chợ lo sắm cỗ cho anb, « bu » nàng vẫn nói với theo : « Con gái bu phải liệu đấy. Làm thế nào để cho mâm cỗ của anh mày được hơn mâm cổ của chị em con Xuân nó sắm cho thằng Lực thì làm ».

Cỗ của chị em Xuân, Thu mà đòi bơn được cỗ nàng! Có đời nào nàng lại chịu kém thế bao giờ... Nàng phải cho Lực biết nàng sẽ là một người vợ xứng đáng của Lực.

Tiếng trống rước thần hàng ngày, kéo thời gian chóng đến hôm giã đám. Thấm thoái mới vào đám hôm mồng bây mà đã mười sáu tháng tám rồi.

Tối hôm ấy các ngõ trong làng vắng hẳn tiếng trống quân, và những đám rước đèn của lũ trẻ cũng hết. Mọi người già, trẻ, lớn, bé đều đỗ sô cả vào đinh xem thi cỗ và nghe hát ễ thần.

44Printed page 44Đình hôm ấy thật là nhộn nhịp. Đèn nến sáng chưng trên ban thờ và ở hai bên sàn đinh. Những mâm cỗ sắp hàng thành từng giáp ở bên cạnh bàn thờ trông vừa đều vừa đẹp. Bên cạnh những mâm cỗ rất cầu kỳ có những mâm dản dị của những người không thích ganh đua hoặc của những người thiếu chị em làm giúp. Nhưng thảy đều tinh khiết sạch sẽ. Những mầu sắc của hoa, của cỗ nỗi lên nền sáng nhoáng của mâm đồng. Đây mâm cổ sư tử hí cầu, kia mâm cỗ hai người đô vật làm một đôi chim hầm đặt trong bát miến. Năm nay cỗ làm khéo hơn mọi năm. Mâm cỗ được nhiền người để ý đến nhất là mâm cổ ông Lã- Vọng ngồi câu cá dưới gốc cây bằng boa huệ, boa bồng bên một giòng sông là một khuôn thạch chong xinh.

Trước khi chấm cuộc thi cố, các quan, viên và dân làng còn mải nghe bọn con hát ca, thờ thần và bọn thập bát thưởng tiền.

Bọn con hát ngồi ở dưới chiếu trước bệ thờ. Hai bên là các cụ và bọn trai thi cỗ. Mỗi lần bát. bết một đoạn câu, lại một bọn trai mười tám, mang tiền ra thưởng. Tiền lấy ở quỹ làng, nhưng người con trai phải dỗng-dạc gọi bọn con bát ở trước mặt dân :.

45Printed page 45- Đào nương kia ơi !

- Dạ!

- Quản giáp kia ơi !

- Dạ !

- Trước xướng thờ đức Thượng-đẳng tối linh, sau tiền dân anh thưởng nhé - Dạ !

Chỉ có một câu ngắn thế mà phẳng ai gà khỏi nhịu, khỏi nhầm. Sau một tiếng lọi, phải chờ câu dạ của bọn ca hát, mới được gọi câu sau, và san khi nói bết câu " tiên dân anh thưởng nhé», cũng phải chờ tiếng dạ, mới được ném liền xuống chiếc mâm thau đưới chiếu. Mà phải nói cho nghiêm chỉnh, cấm không được cười.

Trướo mặt đông người, nhất là trước mặt các có tbiếu nữ trong làng, cận trai nào mà khỏi thẹn để nghiêm trang nói được trơn tra. Nhầm hay nhịn là phải lấy tiền túi ra dền làng và nói lại cho đến khi nào đúng mới thôi.

46Printed page 46Bãy giờ hội đồng mới định giải cổ thi.

Đêm đã khuya lắm. Ban bội đồng lần lượt đi soát từng mâm cỗ, ngắm từng món ăn, từng bông hoa cài trên bát nấu.

Lúc ấy là lúc các thiếu nữ đã có công sửa soạn mâm cỗ cho anh hoặc em hồi bộp cũng như cha mẹ các cô.

Ban hội đồng đi đã suốt hai bên, dừng trất lâu ở nhiều bàn cô khéo, nhưng xem sét kỹ lưỡng nhất mâm cỗ của Hiền sửa soạn cho Sáu. A cũng phải khen những đĩa bánh đúc trong suốt đến hinh con phượng trong lòng đĩa. Sao Hiền cảm-động thế ! Rồi không biểu nghĩ thế nào, nàng chạy ra sào đình đứng.

Trong lúc nàng đang hồi bộp thì Xuân và Thu giắt nhau đến khoe : « Chị Hiền a, giải nhất lại cỗ của giáp Đông, mâm cỗ của anh Sáu».

Hiền thấy nóng bừng bên đôi má...

47Printed page 47DÚN ĐU Dún mình như thể dún du Càng dún càng dẻo, càng du càng mềm (Ca Dao) Trời xuâa chong và đẹp. Cánh đồng xuân mơn mởn mạ con gái của mùa chiêm Những luồng mây nhẹ vơ vân trên cao như muốn phảnlại mầu xanh tươi mầu ruộng.

49Printed page 49Giữa những đám ruộng xanh, một vài Khoảng đất trồng mầu, và không xa những khoảng đất ấy là một ngôi chùa, hoặc một cảnh đền linh tú. Trên néc chùa phấp phới ngọn phướn sặc sở cùng dăm lá cà thấp nhởn nhơ, biểu hiệu của đình đám mùa xuân.

Mùa xuân là mùa của hội bè, và vùng Bắc Ninh lại là vùng nhiên hội hơn các tỉnh, Trong các ngày bội, những cuộc vui ca hát, kể-hạnh, đánh vật, đánh cờ, bao giờ cũng sẵn sàng có một cây đu trên một thửa ruộng đã dỡ màu rồi, để cho các tài tử giai nhân nơi thôn ổ khoe tài đầy.

50Printed page 50Cây đu trồng ngay từ trong năm. Sau ngày lễ tất niên vào khoảng 25, 26 tháng . chạp là các cụ trong làng bao giờ rũng nghĩ đến cây đu của hội. Thế là bon tuần tráng được lệnh của làng để đi đăn tre trồng đu. Trong khi ấy thì các cô thôn nữ hoặc còn đang đi trâu ở ven sườn đồi, hoặc còn làm cỏ ở dưới ruộng, hoặc còn đang dỡ mầu, bán Tết ở cạnh làng, thấy các bác tuần vác tre đi qua các cô thi nhau nói trêu a Các bác đi ăn cướp tre của người ta về làm gì thế ? Các bác định đóng cọc chôn chân ai mà kiếm được 2aBOdA những cây tre mập thế?"

Đáp lại lời nói đùa của các cô, cácba tuần cũng nói bông trở lại;, nhưng Sru cùng thì bao giờ các bác cũng hới tha, - Thế chị em quên rằng"Hế giếng lưưg ta kéo hội à? Chúng tới đi lấy trẻ về đẻ oidn gau ві Iві dлiй ов8 trồng cột đu đây.

51Printed page 51- Thế à! thế thì các bác nhớ trồng cho chắc đề chị em chúng tôi đu cho khoẻ nhé 1 Tết ra, khắp các làng đều lần lượi đua nhau mở bội, và hội nào cũng như hội nào dù hội đình bay bội đên, hay hội chùa cũng vậy, bao giờ cũng có một cây đu : tự hội làng Chắp đến hội làng Ó, từ hội làng Đông-Cao đến bội làng Đại-Tráng.

Cây đu trồng bằng lám cột tre, đứng sùng sững trên một thửa ruộng cách đám hội vài mươi thước, cải ngáng đu vặn bằng rơm, giữ lấy hai côt trống roãng ra hai phía.

Đỉnh ngọn du phấp phởi hai lá cờ đuôi nheo ngũ sắc, bàn đu lơ lửng thông xuống nhẹ nhàng.

Cây đu làng Ó ở cách chùa làng không xa. Dưới chán đu bao giờ cũng có dăm bầy người chờ đợi chuyên lượt nhau lên rướn. Các trai cùng lũ trẻ con đu trước.

Trong lúc chờ đợi, các cậu đứng dưới nhìn chán người đu ở trên lại cùng nhau nói đến các cô thiếu nữ trong làng.

- Quải sao năm nay chưa thấy chị em cô Đông cô Bích nhà ông lý ra đánh đu nhi ?

52Printed page 52- Hai con bẻ ấy, con gái mà đu cao lạ.

Có Đông và cô Bách đền là con gái ông lý Bá trong làng. Các cô vừa xinh đẹp đu khéo. Năm trước các gọn gàng lại vừa có đã làm cho các cậu trai làng phải khuất dưới cái tài dún đn cao bồng.

Năm nay, làng vừa mở hội nên các cò chưa đến thăm cây đu. Và lại các có đã nhớn hơn năm trước thì các cô lại rụt- rè hơn.

Ở xóm chùa có một bọn thiếu nữ đi về phía cây đu. Các cậu trai ngóng nhin trờ đợi. Một cậu ở trên đu, thấy các cô tới càng khoe lài đu mạnh. Cần đu lên vun vút, vượt bên nọ sang bên kia. Mấy vặt ao the của cậu trai đập vào cần du soàn soại. Đu càng lên cao càng đu mạnh, cậu trai vẫn cố dún.

Các cô tới là bọn cô Bích và cô Đông cùng các bạn. Các cô đến dứng sang một bên rồi lặng yên nhìn cần đu lên. Thỉnh thoảng các cô lại bấm nhau thì thầm nói nhỏ.

Chàng trai trên cây đu nghe chừùng đã mệt. Đu hạ dần dần. Một chàng trai khác.

53Printed page 53đã bắt lấy đu. Cần đu oặt đi cặt lại vi sức mạnh bị giữ lại. Người trên đn bước xuống, người bắt đu bước lên.

Cây đu theo đà dún cao dần. Ngồn lên ngồn xuống, theo một dịp chân tay đều đều, đu lên đã mạnh. Sau một lúc lâu, một người chờ ở dưới nói :

- Thôi anh Bắc, đu ít chử cho chúng tôi mỗi người lên một lát.

Bọn thôn nữ, từ nãy vẫn đứng nhin, có người nói:

- Nhờ bác bắt hô đu cho anh Bắc xuống để chúng em lên đu một lần.

Đáp lời nói ấy, một cậu trai với cái giọng lẫn ghen tị và chế diễu:

Thôi bắt đn cho chị Đông, lại chi có anh Hiền xóm ngoài.

Cô Đông chẳng phải tay vừa :

- Ừ anh Hiền, anh thử bắt hộ đu hộ tôi xem có ai dám nói gi kbông mào!

Bắc ở trên đu khoác hai tay vào hai thân tre của cần đu đứng thẳng không dún nữa.

Đu từ từ thấp dần. Hiền ra năm lấy đu.

Bắc ở trên bước xuống..Hiền mời:

- Mời chị Đông ra dún đi cao chúng tôi xem.

54Printed page 54Không ngần ngại, Đông bước lên đu và bảo em là Bích :

Bích ơi mày lên đây với tao, cùng rướn cho lên cao .

Theo lời chị, Bích cũng bước lên đu.

Hai chị em cùng rướn. Theo đà châm của hai cô, cân đu lên vun vút, cao, cao mãi.

Hai tà áo nâu non phấp phới với bốn chiếc giai yếm lụa mỡ gà. Hai chiếc váy sồi cùng phập phồng theo gió. Chiếc đu kẽo. kẹt cần đu lên gần ngang với ngọn đo.

Hai lá cờ đuôi nheo trên ngọn đu như muốn phất phởi thi với đôi là áo và đôi giải yếm của đôi cô. Đu vẫn lên. Hai cô vẫn níu chặt lấy cần du, có nọ nhồm lên cô kia nhồm lại. Cần đu lúc ngang qua lúc ngang lại, vun vút mà lên... Cần đu đã vặn tueo đà rướn mà hai cô còn cho là thấp quá ! Các cô dún mạnh hơn.

Ở dưới trai và gái ngây mắt nhin hai cô giống hai nàng tiên nữ lộn múa ở không trung. Thật là đúng với bai câu phá đề và thừa đề trong bài thơ & đánh du », của nữ thi sĩ họ Hồ.

55Printed page 55Tám cột khen ai khéo khéo trồng.

Người thời lên đánh kẻ nhờm trồng Đu vẫn lên, tuy hai cô ngừng rườn. Hai cô ôm chặt lấy cần đu, mặc cho ổu đưa phía này sang phía khác. Mặt hai có đỏ lên vì mệt. Hai tà áo vẫn bay đều với đôi giải yếm như đàn bướm vờn hoa.

Đu hạ dần. Hiền ra bắt đn, hai cô chậm chạp bước xuống đất. Hai cô khác lên thay rồi các cậu thay các cô. Họ lên, họ rướn không lúc nào đu ngừng. Gái đu với gái, trai rướn với tran.

Có lẽ chơi đu như vậy chưa đủ cho các cậu thỏa, các cậa muốn đu với các cô. Ai cũng ngập ngừng muốn mời một người bạn gái để cùng đũ, song ai cũng e-lệ như ai. Và các cô cũng vậy, muốn cùng lên đu với các cậu phải đợi mời, dàn bà con gái suồng sã mời bạn đàn ông sao tiện.

Về sau Bắc bạo dạn nói:

- Anh Hiền thử đu với chị Đông như năm ngoài xem nào.

Một lời của Bắc nói ra béo bao nhiêu lời khác nói theo.

56Printed page 56- Phải, đấy, phải đấy, hai người đu đi cho chúng tôi xem !

Và bên các cô, các cô cũng bấm bảo Đông cứ lên, đừng thẹn.

Hiền và Đông bước lên đu. Hai người chuyên nhau kẻ rún người ngừng. Dịp một, đu lên bồng. Chiếc áo the thâm của Hiền như dan díu với chiếc áo nâu non của Đông, và đôi giải yếm lụa mỡ gà của Đông như quấn chặt lấy người Hiền. Trông đẹp lạ. Đúng như bai câu :

Bốn mảnh quần hồng bay phấp phới, Hai hàng chân ngọc ruổi song song.

Hiền và Đông, đôi người như say đăm.

Hiền nhin. Đông mỉm cười, đề lộ hai hám răng đều như hạt lựu và đen lánh nau hạt na gia. Áo giài của chăng quàng ấy người nàng, giải yếm của nàng quấn , vào người chàng. Mãy tà áo có lúc uốn éo như lá cờ trước gió beo, có lác lướt thẳng như cờ gập giờ mạnh.

Trên đinh ngọn đu, hai lá cờ đuôi nheo vẫn phấp-phói như muốn mừng đôi trẻ đã tận bưởng được cái thú của ngày xuân.

57Printed page 57Hiền và Đông theo nhịp đn lên bồng.

Đưa mắt kiều ngạo họ nhin xuống dưới chân đu đề thấy mọi người đang chăm cách thèm muốn. chăm ngắm họ một Đôi mặt cùng đỏ, bốn mắt cùng chong, dôi cặp môi cùng thẳm và luôn luôn họ mìm cười với nhau. Đu càng cao vút.

Họ càng say sưa nhìn nhau. Chân bọ càng rướn, càng lên bồng hơn và dà lên ngang hai lá cờ trên ngọn. Đu cao quá rồi đu vặn. Bấy giờ đôi cặp dò mới ngừng đún. Họ cùng ôm chặt lấy đôi gióng tre của cần đu, cho đu hạ dần.

Lúc đu đã chầm chậm lại thì có người ra bắt đu. Và cặp khác lại giắt nhau lên. Họ đã quen rồi, bọ đã mất cả vẻ then thùng lúc trước.

Rồi buổi hội Ó tan. Cặp nào cặp đy hẹn nhau đến ngày hôm sau đi bội làng Khả-Lễ. Hiền và Đông lại lên đu với nhaa ở Khả-Lễ và những ngày sau, họ giắt nhau đi hết hội Đông-cao đến bội Đại-Tráng, đến hội Thanh-Sơn. Họ cứ lần lượt đưa nhan đi bết các hội mùa xuân, và cây đu bao giờ cũng là nơi hò bẹn của họ.

58Printed page 58Họ đu với nhau hết năm này sang năm khác, cho đến khi trước tôn giáo cũng như trước pháp luật, họ đã chính thức thành một đôi vợ chồng. Lúc ấy họ tha hỏ mà ôn chuyện cũ, tha bồ mà ca tụng cây THÔI CƠM THI Cụ tổng Bân người làng Tích-Sơn, huyện Tam-Dương, tỉnh Vĩnh-Yên. Làng Tich- Sơn ở cạnh tỉnh ly Vĩnh-Yên độ vài trăm thước, và có một vài thôn ở ngay sát cánh với nhiều khu tỉnh ly.

59Printed page 59THÔI CƠM THI