Tục ném pháo và thú vui thả diềuPhần 8 · trang 141–160

141Trang sách 141NÉM PHÁO Dân làng Thị-Cầu đã đua nhau làm phảo vi chi còn non nửa tháng nữa tbì đến rằm tháng lám. Làng này, năm nào cũng vậy, kéo hội lừ mồng bây cho đến hết rắm mởi thôi, và trước khi giã đám, cuộc vui cuối cùug cửa họ là cuộc ném phảo.

143Trang sách 143Ném pháo, một lối chơi cần khéo léo và kiên nhẫn được cả làng hoan nghênh.

Một quả pháo đại to bằng một gióng tre, treo lợ lửng trên một chiếc cột cờ ở trước cửa dình dể cho dân tha hồ ném.

Cái ngòi phảo tết ba, rõ rệt nồi lên đón sắc giấy hồng - điều. Chỉ chờ lửa ở các chiếc pháo ném lên là cháy. Nhưng ném pháo mà đốt được chiếc phảo đại là một việc khó khăn.

144Trang sách 144Ném trúng lên pháo lớn cũng chưa đủ, còn phải làm thể nào cho lửa ở ngòi pháo con, ở sác pháo con bén sang ngôi pháo nhớn, đề chở phảo nhón nỗ theo ngay tiếng mồ của phảo con.

Dâu trong làng ai cũng muốn nóm tráng cô cho phảo nồ, nhưng mỗi nấm hai lần, tột làn vào răm tháng lám và một lần vào mồng ba tháng giêng, bao giờ cũng chỉ là một trong bai người là phó Quất bay xã Cường ném được Có năm quả pháo bồng đeo rua ngữ sắc lơ lưng trên cột cờ lự sáng đển quá ngo sạng mùi, mà chẳng ai nẻm trúng cho nỗ được, đành phải đợi phố Quất hay xã Cường ra ném mới xong.

Tiếng pháo nồ, sác pháo ngũ sắc bay phấp phởi, tiếng hò reo voi vẻ vang lừng càng làm tăng danh giá cho người đốt phảo. Hơn thể, ban tự văn trong làng lai tặng khen chén rượu thờ lhần và một trang phảo Long Châu mù khỏi. Ai mà chẳng muốn được cải vinh hạah ấy, ai mã chẳng muốn mong sự may mắn đến cho vang trong liếng pháo mình đốt !

Phó Quất ngày nay đã chết cả làng chỉ cón xã Cường là tay ném giỏi.

145Trang sách 145Tháng lám đến. Dân làng lai đua nhau làm pháo. Xã Cường lại là người tốn công nhiều nhất trong sự chơi này. Hắn đã cổ cầu kỷ nói với làng đề xin cùng chiếc phảo thờ thần ngày bội.

Làm chiếc pháo thờ thần mất nhiều công phu lắm, thân pháo phải quấn bằng giấy ngũ sắc, hai đầu ghim thật kỹ. Lại còn phải tết rua và gián hoa cho thật đẹp.

Ngòi pháo kết bằng ba chiếc ngòi nhỏ.

Lòng pháo to, thuốc đựng được nhiều. nếu người làm pbáo không cần thận, thì lúc nỗ đáng lễ sác pháo tan ra như bươm bướm rơi xuống sân đinh, pháo sẽ bật đầo hay phả nửa. Hơn nữa nếu lam cho phảo được hoàn toàn, phải tránh cho pháo không bén sác. Pháo hay bén sác là lại thuốc pha không khéo và giấy chọp không kỹ đề hay bắt lửa.

Nói đến việc làm phảo và pha thuếc thì trong làng không ai bơn được xã Cường.

Thuốc phảo gồm có diêm vàng, diêm trắng và than củi. Người làm pháo cần pha thuốc cho khéo, đề liếng pháo kêu vang ròn. Nhiều diêm vàng phảo kêu to nhưng âm vang không có và hay bén sác, nhiều diêm trắng, pháo có âm vàng nhưng không gọn, nhiều than mà ít hai thứ diêm kia thi phảo sẽ không đủ sức nỗ. Xã Cường pha thuốc bao giờ cũng đúng. Hắn vẫn nỏi: «Phải làm sao cho tiếng pháo kêu nhẹ và lúc tung lên lưng trời có ngân vang tử phía mới hay. Nhiều người thường pha nhiều diêm vàng vào cho thuốc dễ bắt ngòi, nhưng thuốc có bắt ngòi hay không là đều do ngòi nhậy hay chậm• Cái thứ cử dùng than soan làm thuốc thi ngòi còn nhậy làm sao được ».

146Trang sách 146Thuốc ngòi của xã Cường làm bằng than lá tre. Lúc tán thuốc xong hắn li mi cầm từng li diêm trắng, li diêm vàng pha đều lẫn lộn, rồi hẳn lãy giây mà lọc do lá tre. Mọi người thường dùng than soan, nhưng xã Cường chỉ dùng than soan để pha thuốc pháo chứ không lán với thuốc ngòi. Ngòi của bắn rấi tốt. Có nhiều người làm pháo đến kỳ kèo xin đề lại, khiển hắn đã có lúc nói đùa : < Bây giờ giá tôi Cứ làm nghề soe ngòi pháo chắc cũng đủ ăn ›. Hắn đã đem pháo đi dự thi nbiều bội, và được nhiều giải. Lần ở hội Nủi, phảo của hắn đốt lên, vừa nỗ xong, thì hắn được ngay cụ tuần Bỉnh, người làng - và nhất Nói, thưởng cho năm đồng bạc định tặng hẳn giải nhất.

147Trang sách 147Pháo của bắn lan sác và tiếng kêu ròn lắm, chỉ vi thuốc pha khéo và ngòi nhậy.

Có trông thấy Xã Cường cởi trần pgồi xoe ngòi pháo, mồ hôi nhễ nhại mới biết hẳn bam chơi pháo đến bực nào. Một tập giấy bản giài chừng hai lấc ruỡi. rông độ hai phân bị đóng chặt một đầu xuống một mành gỗ, bằng mội chiếc rùi. Những tờ giấy bản ấy gập đôi theo chiều giài nét gập là nơi chứa thuốc. Xã Cường căm cụi lấy một chiếc nòng một chiếc gọng ô cũ, cời thuốc vào giấy bản: rồi hẳn nâng niu xoe lừng tờ một, Mội giờ hăn xoe như thế chỉ được độ chừng ba chục chiếc ngôi. Ngôi xoe xong, hăn vuốt một lượt nước cơm cho cửng và khỏi tuột, rồi hắn đem phơi năng. Lúc ngòi đang phơi mà có ai vào chơi thì thế nào họ cũng nài băn đề lại cho mấy chục, vì vậy yb n5id xong bao giờ hăn cũng giấu nên soe ngòi. rất kỹ.

148Trang sách 148Ngòi pháo thờ Tết bằng ha chiếc ngỏi gảy đề nguyên cả chiều dấi, còn những "ngòi phảo nếh thì ngắn lắm. Một chiếc ngòi cắt ra tra được hơn chục pháo con "Tra" bgòi phảo chẳng khó khăn gi pinhững plab ggòi ngàng thì dùi ở giữa bụng P0OTI hoặc bật đầu n0u• 15 Mỗi kbi rút một chiếc phảo, xã Cường 'đta lền ngắm nghĩa kỹ lưỡng rồi"hăn 3Bốp thắn pháo tim chỗ đề ngoi!! Công " Việc hắn làn "chậm chạp nhưng chắc chắn.

Phảo cửa hẳn bao" giờ cũng lan sác như bơm bướm. Thỉnh thoảng cao bứng bắn "Tập làm vài chục pháo vhị thanh đề hốm Shôi đốt chơi. Phảo nhị thanh làm bằng "hải chiếc pháo nến. Hai đầu hai chiếc "pháo nốiđiền nhau bởi một cái ngòi chiếc ohọ đè lên chiếc kía." Chiếc dưới thì đầu I phảiồ ghim thế nàoo đề lúc nổ, vỏ bật , đầu lắm/ bắn chiếc ỏo trên lên lưng chừng 3 giời, lớà ngõi phải cắt cùng phải itia thể onào: để cho dehiếc thứ hai lên đến lứng vthứng giời thì nô. Như vậy chiếc apháo ở đưới phải có bai ngòi. Một ngòi ở ngang hung đê đốt, một ngòi ở đầu để bắt sang chiếc pháo thứ hai. Túc đốt thì đặt đứng chiếc phảo đôi ấy, châm lửa vào chiếc dưới Ghiếc dưới nối lửa ở thuốc bắt vào cái ngòi ở đầu đề truyền sang chiếc thứ ha; cũng nỗ khi bắn đến lưng giời.

149Trang sách 149Xã Cường hì hục làm chiếc pháo thờ để cúng làng năm nay. Từ quấn pháo, ghim đần đến lết rua, bọc áo đều tự tay hăn làm lấy cả. Cả đến tán thuốc hắn cũng chia khó tán hàng ngày cho thuốc được thật biến, thật dễ bắt ngời. Và đến khi pha thuốc hẳn phải thân hành đến nhà ông lý Châu đầu làng mượn chiếc cân tiểu li cân thuốc.

Chiếc pháo thờ đã làm xong. Áo pháo. . hồng có viền trang kim và tết rua ngũ sắc trông rất đẹp. Ai đến chơi, xã Cường cũng mang ra khoe, và có ai khen, bắc xã chỉ nhữn nhặn nói: « Tôi chưa được vừa ý mãy ».

Trống rướo sách đã vang inh trong làng từ mỗng bầy. Tổi tối các ngõ trong làng đã vang ngân giọng hát trống quân Và tiếng thình thùng thinh của chiếc giây ;thừng căng lên trên một chiếc thùng trẻ.

150Trang sách 150Tết trung thu năm nay vui vẻ lắm, người ta vừa chơi vừa đợi ngày rằm để tranh nhau ném pháo, Ai ai cũng trữ săn hàng trăm pháo nến, để đua vui hộm giã dám rồi vì có lệ, sau khi chiếc pháo đại nổ những tiếng pháo con của dân làng còn liên tiếp kêu cho đến xế chiều.

Bằm tháng tám. Đám rước từ chùa đến đinh đã xong. Trên chiếc cội cờ ở sản dình chiếc pháo đai của xã Cương treo lơ lửng. Hắn sung sướng lắm. Đi ra hẳn ngắm chiếc pháo đi vào hắn ngắm chiếc có lúc hắn đứng ngây đưới cột phảo và cờ để chiêm ngưỡng cải công trình tuyệt sảo của mình.

Người ta đã sửa soạn sẵn pháo để thi •nhau đốt. Họ chi chờ tế thần song có tràng phảo Long-Châu nỗ, là họ đốt pháo ném lên chiếc phảo to.

Tế xong. Một bồi trống cải, rồi một tràng pháo nỗ, khói mù. Ông tiên chỉ ra châm hương đốt chiếc phảo đầo tiên ném lên cột cờ : Cuộc ném pháo bắt đầu.

151Trang sách 151Xã Cường, tay cầm năm pháo nến của mình nhưng chưa thèm đốt. Hắn đợi cho mọi người tung chán đi đã, rồi hăn sẽ tung sau. Đối với bắn, già lắm chỉ chục pháo cơn là đốt xong quả pháo nhớn.

Ông tiên chỉ bảo : « Kìa bác xã ném đi s.

Hắn kính cần đáp lại một cách khoe- khoang : Bằm cụ, cháu xin nhường các ông ấy ném chán đi đã, rồi cháu ném lúc nào chẳng được, thế nào mà chẳng đến phần cháu • Đã đến một giờ trua, tiếng pháo vẫn tiếp nhau vang nồ. Xã Cường định kéo xong mồi thuốc lào ở hàng bà Năm cạnh đình là ra ném phảo. Những lúc bắn đang kéo giỏ điểu thuốc thì chiếc phảo đại đã nỗ vang và theo sau là những tiếng hò reo vui vẻ.

Ngẫn người, xã Cường ra nơi cột pháo mới biết người đã nẻm trúng pháo là ông ý Quý xã Đoài-Thượng, một làng cũng có nghề làm pháo. Ông !ý Quý là khách của ông tồng Kinh trong làng, nên ông tông Kính mởi ông ra ném phảo:

152Trang sách 152Nghe tràng pháo Long-Châu nỗ mùng ông lý Quý, xã Cường lặng người giây lát rồi nhất quyết đến kỳ ném pháo ngày mồng ba tết năm sau chẳng còn dại dột đợi chờ nữa.

Nhung chiếc phảo thân năm ấy là chiếc phảo cuối cùng, vì sau khi hội ít ngày có lệnh : ai muốn làm pháo phải lập xưởng hẳn hoi để tránh những tai nạn bắt ngờ.

Dân nghèo còn ai có tiền lập xưởng, nên từ ngày ấy trở đi, nghề làm pháo ở làng này cũng như ở nhiều làng khác phải mất.

Muốn đốt pháo, mời các ông mua của nhà máy pháo Đáp-Cầu.

Nghè làm pháo mất. Thú chơi ném phảo cũng mất theo. Dễ có đến mười năm nay rồi, sòn gì sữa...

Có dịp tôi sẽ hiến các bạn một thiên phóng sự nói về nghề làm pháo của tr thuở trước. otng • gậy đột THẢDIỀU ac Cầm giây cho chắc Lúc lắc cho đều Đề bố đâm diều Kiếm gạo con ăn (ca dao) Lý Thề vừa chắp hai tay sau lưng, vừa đi vừa ngắm nghía hai bụi tre nhà Cửu Mão. Ngắm chán ông lắc đầu nói một, minh : " Cả một bụi tre không được lấy một gốc nào già mà không cháy đối ».

153Trang sách 153otng • gậy đột THẢDIỀU ac

155Trang sách 155Rồi ông toan quay đi thì Cửu Mão ở trong nhà ra bỏi: & Kia ông lý, hai ba bôm nay đi đâu mà không thấy thả diều? »

- Mấy bôm nay tôi đi tim tre vói cuộn giây mà chẳng gặp. Có nhà phó Dần có cây tre mảnh cật, giông thẳng không chảy đốt, tôi trả đến năm hào nó không bán.

156Trang sách 156Mẹ kiếp, thấy minh chuộng thì nó làm cao rồi lại đến lúc ngả xuống mà bán hai bào không đát.

- Ấy trò đời vẫn thế. Thế nào, ông thử xem qua bụi tre nhà lôi xem có cây nào dùng được không.

- Chẳng biết trong nhà còn có cây nào không, chữ ở đây được một vài cây thẳng cháy đốt, còn non gióng, tre già thì lại choẹt dùng vót giây diều sao được.

Cửu Mão mời lý Thể vào nhà rồi đưa ra xem bụi tre đẳng sau vườn.

Ông Lý Thể là một tay chơi diều có tiếng trong vùng. Diều ông lên không vỗng giây, mà không lắc. Ông có thê tự hào là bậc đàn anh trong đám thả diều.

Ông thường nói :

- Nghề chơi cũng lắm công phu. Chơi thức gì mà chẳng thế.

Cắt nghĩa cho lũ trẻ làm diều cánh cốc hai đuôi, ông vẫn bảo :

- Chúng mày nên biết, việc quan bệ nhất lúc làm diều là ở sự trọn tre. Tre 2 Coặy già mà nhẹ thị diều lên cao. Đã được trẻ bân, già thì uốn diều cũng dễ, hai cánh sẽ đều.

157Trang sách 157D Cao và đẹp.

I bào Vào vườn nhà Cứu Mão, Lý Thể chọn được tre vừa ý, Ông bảo ông Cửu : lt ra tôi, còn phải tốn vào dây bốn buổi nữa. Hai DãO buổi vót giây, một buổi nối giậy và buồi thứ tư là buổi luộc giây.

Những người ham diều là người nhiều kiên nhẫn. Không kể gi lúc họ ngồi gò đòi cánh diều lấy đều, lấy nong gió, không kế gì lúc họ cặm cui ngâm cậy đề phấti diều, hãy nói ngay lúc họ ngồi vót giây. diều. Một cây tre, họ trẻ theo thở suốt bết từ gốc lên ngọn, được những thanh giài.

Họ ngồi năn nót vót từng thanh cho thà nh sợi giây tre to non nửa chiếc đũa.

Vót bết một cây tre, may ra mới được năm trăm thước giây. Những giây đó lại phải nối với nhau. Thật là một kỳ công tinh sảo : Nối làm sao cho giây không gẫy. không đứt và nhất là không tuột. Giây nối xong đã dùng được ngay đâu. Tre đề như vậy sẽ dòn, và lúc buông diều nó chỉ vặn bai cài là đứt. Lại phải làm thể nào cho giây mất chất dòn đi. Chỉ có cá ch là đem luộc, cuộn tròn lại rồi cho vào rồi mà ninh như ninh bánh trưng, từ sáng đ ến chiều. là Giây bấy giờ dùng được rồi, chỉ việc đem quấn vào vành rồi đem thà diều. Giây như thể nhẹ hơn giây thép, bền hơn giây mày nên các tay chơi diều đều chuộng cả. Vả lại còa một lẽ nữa là giây mây và giây thép đều đắt, nhất là giây thép thì ngày xưa hiếm lắm.

158Trang sách 158Giày tre nhẹ lại còn đẹp nữa, vi những tay chơi diều như lý Thế, bao giờ cũng vuốt qua một lượt nẽn cho nó bóng.

Lý Thể đần cây tre đặt ở giữa sân nhà cửa Máo rôi ngắm mãi. Ông ta lấy làm đắc ý lắm. It khi có một cây tre già mà không cháy đốt lại thẳng gióng như thế.

Gưu Mão mới ông ta vào trong nhà sơi nước, ông lắc đâu và luôn mòm khen ngợi cây tre quý.

Vừa lúc ấy trên lưng chừng giời có liếng sáo diều ngân. Lý Thè bảo cửa Mão: < Ông nghe thế nào? Sáo diều của lão cả Bàng tôi nghe ngán lắm. Cồng chẳng ra cồng, đầu chẳng ra đầu, còi, không BY phải còi. s • Ông lý sành diều đến nỗi nghe sáo biết là diều của ai. Mỗi buổi, lúc nằng siên ngang là ở cảnh đồng có đông ugười ra đàm diều lắm. Năm ngoái ở hội Tri (Võ Dương Bắc - Ninh) dân làng này có mấy • cây diều đi mà chỉ có diều lý Thế được • giải ba, nên họ định hội Trì năm nay diều của họ phải hơn diều thiên bạ. Hon về lên cao cái đó đã đành, họ lại còn muốn hơn về sảo hay, về diều đẹp Kề các tay chơi diều trong làng, lý Thể chỉ chịu có quản Phinh là gọt sáo đều và khoét sáo hay. Chả có thế mà ông phải mua của bắn ba đồng một bộ sáo mộc ba chiếc :

159Trang sách 159Một công, một đầu và một còi.

Sang sữa cho cái bộ sáo, ông phải bán ba gảnh thóc. Bà lý sốt ruội kên, ông chỉ bảo : « Chuyện, sáo sơn son thiếp vàng thì phải tốn. • Ngoài quản Phinh ra ai ông cũng chê diều ba Bảo tuy lên nhưng cánh bầu trồng lùng bùng không đẹp; diều xã Luân có đẹp nhưng lại vống giây; điều hai Nếp tbì cánh gì lại bểnh bầu bên cất trông lệch lạc khó coi quá; vả lại sáo của bắn suốt đời chỉ có hai cái còi rít lên (như trẻ thét. &: Diều của ông vừa đều vừa đẹp, lại ôthêm đôi cánh rất nhẹ lên băng băng.

160Trang sách 160Ông chỉ hiếu có quận giây, vì quận giây năm ngoái khi ở bội Trì về, được giải, mỗi người đến xin môt quãng lấy khưác thành chỉ còn già ba trăm thước.

-Ông định năm nay là cứ đè bẹp hết diều cửa các tay chơi hai huyện Quê-Dương Võ Giàng. Ông có hi vọng ấy lắm: diều ông chỉ một lèo là lên vun vút giây căng thẳng chứ không võng. Tài tinh nhất là diều của ông đã lên là lên chứ không đáo mà cũng không lắc. Phiền mội hỗi, diều của ông phải thật nhiều gió mởi lên, nên chi hôm nào ít gió ông đành chịu không dám đâm. Ông vẫn nói là chỉ có hạng diều trẻ con thì mới bạ gió nào cũng lên chứ diều người nhớn thì ít ra phải ngoài năm thước, gió nhẹ thì màng sao. nỗi diều.